Kłodzko

Stolica historycznego regionu Ziemi Kłodzkiej, położona w Kotlinie Kłodzkiej, u ujścia Bystrzycy Dusznickiej i Ścinawki do Nysy Kłodzkiej, licząca 26740 mieszkańców.

Przez miasto przebiega linia kolejowa Wrocław – Kłodzko – Międzylesie – Lichkov, stanowiąca część połączenia do Pragi. Zaczynają się tu także linie do Wałbrzycha i Kudowy-Zdroju. Przez miasto obwodnicą prowadzi także droga nr 8 Wrocław – Praga, od której odbiegają drogi: nr 33 do Międzylesia, Brna i Ołomuńca, nr 46 do Nysy i Opola oraz nr 381 do Wałbrzycha.

Gród w posiadaniu Sławnika, ojca św. Wojciecha wzmiankowano już w 981 r. Położony był na szczycie Góry Fortecznej, pod którą powstało podgrodzie z osadą targową. Miejscowość położona na pograniczu stanowiła miejsce walk polsko-czeskich. Ostatecznie, w XI w., w przeciwieństwie do Śląska, znalazła się w rękach czeskich. W XII w. istniała tu osada handlowa, sprowadzono też joannitów, którzy wznieśli klasztor, kościół i szpital. Prawa miejskie nadano Kłodzku w poł. XIII w., poza handlem rozwinęło się wtedy rzemiosło. W XIV w. do miasta sprowadzono augustianów, których dziełem jest prawdopodobnie jeden z najstarszych zabytków języka polskiego – Psałterz floriański. W XV w. husytom nie udało się zdobyć miasta, jednak wojny doprowadziły do zahamowania jego rozwoju. W 1459 r. król czeski Jerzy z Podiebradów utworzył hrabstwo kłodzkie, które nadał swoim synom. W XVI w. hrabstwo przechodziło z rąk do rąk, wreszcie w 1567 r. wykupił je cesarz Maksymilian II. Hrabstwo pozostało jednak odrębną jednostką w ramach Królestwa Czech, ostatecznie zlikwidowano je dopiero w 1816 r. W XVI w. ludność Kłodzka przeszła na prote­stantyzm, kwitło życie gospodarcze. Duży cios miastu zadała wojna trzydziestoletnia (1618-48), po której doszło do przymusowej rekatolicyzacji całej ludności hrabstwa. Po przejściu pod panowanie pruskie w 1742 r. Kłodzko przekształcono w twierdzę, co spowodowało liczne ograniczenia w rozwoju miasta. Dodatkowe zniszczenia spowodowało oblężenie przez Austriaków w czasie wojen śląskich (1760) i przez wojska napoleońskie (1807).

Na większą skalę Kłodzko zaczęło się rozwijać na pocz. XIX w., kiedy stało się siedzibą powiatu. Zbudowano szosy, a w 1874 r. doprowadzono linię kolejową z Wrocławia, przedłużoną rok później do Międzylesia i Lichkova. W latach 1879-80 powstała linia do Wałbrzycha, zaś w 1890 r. do Szczytnej, przedłużona w latach 1902-05 do Kudowy-Zdroju, dzięki czemu Kłodzko stało się węzłem kolejowym. Z sąsiednich Krosnowic zbudowano w 1897 r. linię do Stronia Śląskiego. Prawdziwy boom rozwojowy nastąpił po zniesieniu w 1877 r. statu­su twierdzy i rozebraniu fortyfikacji w latach 1880-1911. Miasto rozbudowało się w kierunku południowym, powstały budynki poczty, starostwa, sądu i więzienia. Zbudowano też gazownię i wodociągi. W 1881 r. utworzono Kłodzkie Towarzystwo Górskie (Glatzer Gebirgsverein -GGV), które zajęło się zagospodarowaniem turystycznym Ziemi Kłodzkiej, udostępniono do zwiedzania twierdzę. W okresie międzywojennym powstały osiedla domków na prawym brzegu Nysy Kłodzkiej. Podczas II wojny światowej w twierdzy urządzono więzienie i obozy pracy. Woj­ska radzieckie zajęły Kłodzko 9 maja 1945 r. bez żadnych walk. Miasto przejęła polska admini­stracja, rozwija­ło się życie społeczne i kulturalne. W latach 50. XX w. doszło do pierwszych katastrof budowlanych, związanych ze znajdującymi się pod miastem podziemiami. Podczas prac zabezpieczających, zakończonych w 1976 r., rozebrano sporą część zabytkowej zabudowy. W latach 70. XX w. rozpoczęto budowę największego w mieście Os. Kruczkowskiego, dzięki budowie obwodnicy w latach 1976-85 wyprowadzono część ruchu tranzytowego z centrum. W nocy z 7 na 8 lipca 1997 r. część miasta zniszczyła wielka powódź, poziom wody na Nysie Kłodzkiej podniósł się o ok. 9 m ponad przeciętny. W 1999 r. Kłodzko ponownie zostało siedzibą powiatu, obejmującego całą Ziemię Kłodzką. W 2009 r. powstała duża galeria handlowa, a w 2018 r. oddano do użytku obwodnicę południowo-wschodnią.

Stacja Kłodzko Główne położona jest na linii Wrocław – Międzylesie – Lichkov, uruchomionej na odcinku Kłodzko Główne – Międzylesie w 1875 r. przez Kolej Górnośląską i stanowiącą część połączenia Wrocław – Praga. W latach 1905-07 zbudowano drugi tor na odcinku Kamieniec Ząbkowicki – Krosnowice. W 1994 r. linię zelektryfikowano na odcinku Kłodzko – Międzylesie. W 1879 r. Kolej Dolnośląsko-Marchijska zbudowała linię do Nowej Rudy, przedłużoną rok później do Wałbrzycha, stanowiącą część Śląskiej Kolei Górskiej ze Zgorzelca. W latach 1908-13 linię przebudowano na dwutorową. Ruch pasażerski zawieszono tu w 2006 r., jednak dzięki inicjatywie Urzędu Marszałkowskiego przywrócono go w 2009 r. W 1890 r. Pruskie Koleje Państwowe zbudowały linię Kłodzko – Szczytna, przedłużoną w latach 1902-05 do Kudowy-Zdroju. Fizycznie linia zaczyna się na dawnym posterunku odgałęźnym Kłodzko Nowe. W latach 1998-2000 linia była zamknięta na odcinku Polanica-Zdrój – Kudowa-Zdrój w związku ze szkodami powodziowymi, całą trasę ponownie zamknięto w 2010 r. Po rewitalizacji odcinka Duszniki-Zdrój – Kudowa-Zdrój linię ponownie otwarto w 2013 r., a ruch przejęły Koleje Dolnośląskie. Wreszcie w 1897 r. Pruskie Koleje Państwowe zbudowały linię Krosnowice Kłodzkie – Stronie Śląskie, która od 1994 r. zaczyna się również na dawnym posterunku odgałęźnym Kłodzko Nowe. W 2004 r. zlikwidowano na niej połączenia pasażerskie, obecnie prowadzony jest ruch towarowy do kamieniołomów w Ołdrzychowicach Kłodzkich. W latach 2018-21 dokonano przebudowy przystanku Kłodzko Miasto na stację, wskutek czego spadło znaczenie stacji Kłodzko Główne w ruchu pasażerskim, wcześniej tylko tutaj mogły zaczynać i kończyć bieg pociągi osobowe. Obecnie specjalizuje się ona w ruchu towarowym.

Stacja Kłodzko Główne składa się z dwóch grup torów i umieszczonego wyspowo dworca. Wschodnia grupa torów znajduje się na linii Wrocław – Międzylesie, posiada kilkanaście torów i trzy perony – nr 1 i nr 3 przelotowy oraz nr 2 ze ślepo zakończonymi torami, na którym mogą rozpoczynać bieg pociągi w kierunku Międzylesia, Kudowy-Zdroju i Stronia Śląskiego. Peron nr 3 połączony jest z dworcem stalową kładką nad torami z 1897 r., pierwotnie prowadzącą do ul. Zamkowej i skróconą w 2018 r. Dalej na wschód znajduje się grupa kilku ślepo zakończonych torów, prowadzących dawniej do ekspedycji towarowej z 1895 r., przebudowanej w 1910 r. Po stronie zachodniej stacji usytuowana jest grupa kilku torów linii do Wałbrzycha z nieczynnym peronem nr 4, obecnie służy ona ruchowi towarowemu. Obie grupy torów połączone są łącznicami, czynną północną i nieczynną południową. Ruchem zarządza nastawnia dysponująca KG z 1906 r., położona przy północnej łącznicy między grupami torów (posiadała niegdyś wysunięty nad tory pomost) oraz nastawnie dysponujące: KG1 z 1903 r. na wylocie w kierunku Wrocławia i KG2 z ok. 1895 r. na wylocie w kierunku Międzylesia. Położona przy południowej łącznicy nastawnia KG 3 z ok. 1972 r. jest nieczynna. Obok nastawni KG2 znajduje się pierwsza wieża ciśnień z 1873 r., później jej funkcję objęły następne – z ok. 1900 r. koło nastawni KG i z lat 1909-11 przy moście nad Nysą Kłodzką. Przy wylocie w kierunku Wrocławia zbudowano w latach 1891-99 parowozownię, zlikwidowaną w 1993 r., obecnie w stanie ruiny. Neoklasycystyczny dworzec z lat 1873-79 został wyremontowany w latach 2012-13. Ceglany budynek otoczony jest charakterystycznym portykiem kolumnowym.

Na wylocie ze stacji Kłodzko Główne w kierunku Wałbrzycha znajduje się most nad Nysą Kłodzką z 1878 r.

Podczas budowy drugiego toru w 1909 r. most przebudowano. Obecnie posiada kratownicową konstrukcję wyprodukowaną w hucie w Chorzowie i jeden filar. Przyczółki mostu wyposażone są w ceglane umocnienia blokhauzu. Most ma dł. 99,3 m i wys. 5,5 m. Wzdłuż torów biegnie kładka dla pieszych, którą można przejść do ul. Skośnej, gdzie znajdują się dwa domy mieszkalne dla pracowników kolejowych – z ok. 1885 i 1905 r.

 

Stacja Kłodzko Miasto położona jest na linii Wrocław – Międzylesie – Lichkov, uruchomionej na odcinku Kłodzko Główne – Międzylesie w 1875 r. przez Kolej Górnośląską i stanowiącą część połączenia Wrocław – Praga. W latach 1905-07 zbudowano drugi tor na odcinku Kamieniec Ząbkowicki – Krosnowice. W 1994 r. linię zelektryfikowano na odcinku Kłodzko – Międzylesie. Pierwotnie jedyną stacją w mieście było Kłodzko Główne, jednak ze względu na jego oddalenie od centrum władze miejskie zabiegały o powstanie drugiego przystanku. Powstał on pod nazwą Kłodzko Miasto w 1896 r., zbudowano też wtedy dworzec u podnóża nasypu linii kolejowej. W latach 30. XX w. planowano rozbudować przystanek na stację z dużym dworcem, zdołano nawet wznieść dwa dodatkowe perony z wiatami. Zaawansowane prace przerwał wybuch II wojny światowej. Do tej koncepcji powrócono w 1974 r., jednak zdołano wykonać tylko nowy wiadukt przy okazji poszerzania ul. Kościuszki i betonowe przyczółki pod planowany kolejny wiadukt z rozbudowanymi torami. Przy okazji poszerzania drogi rozebrano niestety zabytkowy dworzec. Na wyspowym peronie powstało kilka pawilonów z poczekalnią i kasą biletową. Wieloletnie plany znalazły uwieńczenie w latach 2018-21, kiedy to dokonano przebudowy przystanku na stację. Obecnie posiada ona dwa perony i cztery tory (w tym trzy przelotowe), dzięki czemu możliwe jest tu rozpoczynanie i kończenie biegu pociągów. Ruchem zarządza wzniesiona wtedy nastawnia KM. Z wyniesionych na nasypie peronów rozciąga się widok na kłodzką starówkę. Do stacji przylega dworzec autobusowy, urządzony w budynku dawnego przytułku z ok. 1880 r., w którym znajdowało się przed 1945 r. muzeum przyrodnicze.

 

Pierwotny gotycki kościół MB Rózańcowej zbudowali franciszkanie ok. 1350 r. Na pocz. XVI w. wskutek reformacji zakon opuścił Kłodzko, z kościoła zostało tylko prezbiterium, zamienione na kaplicę cmentarną. Po powrocie franciszkanów w 1604 r. rozpoczęto budowę obecnej barokowej świątyni w latach 1628-31, którą zakończono w 1697 r. Budowla została przebudowana przez M. von Frankenberga w 1711 r. Po sekularyzacji zakonów w 1810 r. kościół stał pusty, w 1820 r. urządzono w nim katolicki kościół garnizonowy. Od 1945 r. ponownie objęli go franciszkanie. Trzynawowa bazylika nakryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, kaplice zaś – sklepieniami żaglastymi. Do kościoła prowadzi bogaty portal barokowy, w niszach elewacji stoją XVIII-wieczne figury MB z Dzieciątkiem i św. Antoniego Padewskiego. Niżej znajduje się rzeźba św. Krzysztofa z Dzieciątkiem z 1930 r., a na bramie łączącej świątynię z kamienicą na ul. Grottgera – figura św. Floriana z puttami.

We wnętrzu znajduje się neorenesansowe i eklektyczne wyposażenie z XIX w. z ołtarzem głównym Ukoronowania NMP oraz późnobarokowy prospekt organowy z końca XVIII w. Na stropie i ścianach znajdują się XVIII-wieczne freski 15 tajemnic różańca św., prawdopodobnie dzieło F.A. Schefflera, gruntownie przemalowane w XIX w.

Do kościoła przylega barokowy klasztor franciszkanów, wzniesiony w latach 1678-1731. W latach 1820-1945 w budynku ulokowano szpital wojskowy. Wewnątrz znajduje się refektarz z freskami z 1744 r., pędzla Feliksa Antoniego Schefflera, przedstawiające apoteozę zakonu. W kaplicy stoi gotycka rzeźba Madonny z ok. 1500 r.

Most gotycki porównywany do mostu Karola w Pradze powstał w latach 1286-1390. Włączony był w system murów obronnych i posiadał dwie Bramy Mostowe – dolną z 2. poł. XV w., rozebraną w 1888 r. i górną z końca XIII w., rozebraną w 1904 r. Na moście znajdują się figury, ustawione w dwóch rzędach po trzy. Po lewej stronie widzimy figurę św. Wacława, patrona Czech z 1713 r., przedstawionego jako rycerz dzierżący sztandar. Najstarsza z całego kompleksu Pieta została ufundowana z 1655 r. przez starostę kłodzkiego hr. Jana Jerzego von Götzena, przedstawiona jest w surowej pozie nawiązującej do gotyku.  Trzecia figura to św. Jan Nepomucen z 1700 lub 1706 r. fundacji syna hr. von Götzena – Franciszka. Po prawej znajduje się figura patrona Kłodzka, św. Franciszka Ksawerego, ufundowana przez mieszkańców w 1714 r. jako wotum po zarazie. Świętemu towarzyszą trzej chorzy mężczyźni i Indianin z tarczą z herbem Kłodzka. W 1920 r. oryginał zastąpiono kopią. Dalej znajduje się Ukrzyżowanie ze św. Marią Magdaleną, ufundowane w 1734 r. przez hr. von Herbersteina z Gorzanowa. Całość zamyka figura Trójcy Św. i Ukoronowania NMP, ufundowana w 1714 r. przez Franciszka Ferdynanda barona Fitschen z Gorzuchowa.

Na środku rynku stoi ratusz, wzmiankowany w 1366 r., od 1400 r. murowany. W latach 1653-54 zniszczony podczas wojny trzydziestoletniej budynek otrzymał zachowaną do dziś renesansową wieżę. Ratusz spłonął w 1886 r., w latach 1887-90 powstał obecny neorenesansowy budynek projektu Ewalda Bergera. Zegar z rzeźbą herbu miasta – kłodzkiego lwa zamontowano w 1896 r. Obecnie w budynku mieści się siedziba Urzędu i Rady Miasta, a od 1950 r. również biblioteki. Ratusz posiada niejednolitą bryłę i bogaty detal kamieniarski. Przy wejściu południowym znajduje się portal z kartuszem z datą 1889 r., a przy wschodnim – płaskorzeźba, przedstawiająca dwoje dzieci wysypujących pieniądze z pończochy.

Po wschodniej stronie ratusza znajduje się barokowa fontanna z XVII/XVIII w. z lwem w koronie, koncha podtrzymywana jest przez 4 delfiny.

Obok w 1552 r. ustawiono pręgierz, zlikwidowany w 1793 r. W 2011 r. powstała jego replika, przedstawiająca figurkę chłopca z workiem zboża. Po zachodniej stronie ratusza stoi wotywna figura NMP dłuta Jana Adama Bayerhoffa, wzniesiona w latach 1680-81 po epidemii dżumy. Pod figurą NMP umieszczona jest rzeźba śpiącej św. Rozalii w grocie, którą otaczają posągi św. Józefa, św. Floriana, Anioła Stróża i Archanioła Gabriela. Balustrada ozdobiona jest figurami: św. Franciszka Ksawerego, św. Karola Boromeusza, św. Rocha i św. Sebastiana.

Na rynku zachowały się zabytkowe kamienice, niestety część rozebrano w latach 60.-70. XX w. podczas akcji ratowania starówki, zagrożonej osunięciami z powodu podziemnych korytarzy. Pod nr 4 znajdowała się tawerna wzmiankowana w 1477 r., w 1881 r. założono tu organizację turystyczną Kłodzkie Towarzystwo Górskie (Glatzer Gebirgsverein), co upamiętnia tablica z 2006 r. Obecny budynek w stylu neorenesansu północnoniemieckiego pochodzi z lat 1905-07 i mieści bank. Pod nr 5 funkcjonuje apteka Pod Jeleniem, w związku z czym w 1772 r. na fasadzie umieszczono jego płaskorzeźbę. Pod nr 9 mieścił się Hotel zum schwarzen Bär (Pod Czarnym Niedźwiedziem), elewację zdobi ten drapieżnik. Pod nr 13 od 400 lat znajduje się apteka Pod Murzynem, którego płaskorzeźba powstała po 1722 r.

Pierwotny kościół Wniebowzięcia NMP wzmiankowano w 1194 r. Budowę obecnej gotyckiej świątyni rozpoczęli w 1344 r.  joannici z inicjatywy arcybiskupa praskiego Arnošta z Pardubic, który w młodości uczył się w Kłodzku. Po zastoju w czasie wojen husyckich budowę wznowiono w 2. poł. XV w., w latach 1462-68 powstała wieża południowa, zwaną Białą, w 1487 r. rozpoczęto budowę północnej zwanej Czarną, która nie została dokończona. W 1562 r. świątynię przejęli protestanci, a w 1624 r. jezuici, którzy dostawili w latach 1655-89 barokową zakrystię i kaplicę Zmarłych. Kościół posiada trzy nawy z dwiema bocznymi kaplicami.

W nawie głównej znajduje się sklepienie sieciowe, w bocznych – krzyżowo-gwiazdowe. Wewnątrz znajduje się późnobarokowe wyposażenie z ołtarzem głównym z lat 1727-29, wg proje­ktu Krzysztofa Tauscha, umieszczono w nim gotycką figurę Madonny z Dzieciątkiem z XV w. Ambona z 1717 r. i bogato zdobione konfesjonały są dziełem Michała Klahra Starszego. Poza tym znajdują się tu: gotycka figura Madonny z Czyżykiem z poł. XIV w. i późnogotycka chrzcielnica z 1517 r. W 1364 r. w kościele pochowano pierwszego arcybiskupa praskiego Arnošta z Pardubic, ustawiono wtedy nagrobek z praskiej pracowni Piotra Parlera, obecny pomnik pochodzi z 1870 r. Nad emporami znajduje się cykl fresków Salve Regina pędzla Karola Dankwarta z 1693 r., 14 płaskorzeźb patronów Kłodzka F.K. Veita i figury 12 apostołów z 1680 r. Na ścianach świątyni znajdują się liczne gotyckie płaskorzeźby. Przed kościołem stoi figura św. Jana Nepomucena z 1720 r., fundacji starosty hr. kłodzkiego Maksymiliana Mitrowskiego. Do świątyni prowadzi Czarna Brama z 1703 r., która jest pozostałością po otaczającym kościół Wniebowzięcia NMP murze cmentarnym, ozdobiona figurami jezuickich świętych: Ignacego Loyoli, Filipa z Neri i Franciszka Ksawerego.

Barokowe kolegium jezuickie powstało w latach 1665-90 wg projektu Carlo Lurago. Od strony pl. Kościelnego zachował się portal z datą ukończenia budowy. Budynek połączony jest krytym pasażem z zakrystią kościoła. Podczas przebudowy ul. Wojska Polskiego, powstały podcienia wzdłuż budynku. Kolegium mieści obecnie kancelarię parafialną, klasztor jezuitów i liceum ogólnokształcące.

Barokowy konwikt (internat dla wychowanków kolegium jezuickiego) powstał w latach 1663-96, w wyniku przebudowy 5 kamienic mieszczańskich. Dalszej modernizacji budynku dokonano w latach 1753-54. Od 1986 r. w konwikcie mieści się Muzeum Ziemi Kłodzkiej, pierwotnie założone już w 1906 r. Można tu zobaczyć ekspozycję na temat historii miasta i regionu, jego przyrody i sztuki. Szczególnie cenne są zbiory numizmatów, zegarów śląskich oraz szkła artystycznego. Na dziedzińcu znajduje się lapidarium detali i rzeźb z całej Ziemi Kłodzkiej.

 

Twierdza Kłodzka położona jest na szczycie Fortecznej Góry (369 m), w przewężeniu doliny Nysy Kłodzkiej. Drewniany gród warowny wzmiankowany był tu już w 981 r., został spalony w 1114 r. przez czeskiego księcia Sobiesława. Potem stał się siedzibą kasztelanów i hrabiów kłodzkich. W XIV powstał murowany zamek, z rozbudowanymi w XVI w. fortyfikacjami. Po zniszczeniu podczas wojny 30-letniej (1618 -1648), odbudowano go wg projektu włoskie­go architekta Jakuba Carove w latach 1690-1702, kiedy powstały pierwsze umocnienia twierdzy. Po zajęciu Śląska przez Prusy fortecę gruntownie przebudowano w latach 1743-87 wg projektu G. C. Walrevego. Na sąsiedniej Owczej Górze powstał fort pomo­cniczy. Na miejscu zamku górnego zbudowany centralny punkt twierdzy – Donjon, otoczony bastionami. Twierdza została dwukrotnie zdobyta – przez Austriaków w czasie wojny siedmioletniej w 1760 r. i przez wojska napoleońskie w 1807 r. W poł. XIX w. straciła zna­czenie militarne, w 1867 r. twierdzę rozbrojono. Ulokowano w niej ciężkie więzienie poli­tyczne, gdzie przetrzymywano m.in. powstańców styczniowych. W okresie międzywojennym obiekt udostępniono do zwiedzania, jednak podczas II wojny światowej ponownie więzieni tu byli jeńcy polscy, rosyjscy, włoscy, fińscy. W 1960 r. niewielką część twierdzy przeznaczono do zwiedzania, resztę zajęło wojsko, a później wytwórnia win. W 1976 r. do fortecy doprowadzono podziemną trasę turystyczną, prowadzącą spod kościoła Wniebowzięcia NMP. Po przejęciu twierdzy przez miasto urządzono w 2018 r. ścieżkę prowadzącą schodami wśród bastionów od ul. Czeskiej do parku linowego nad ul. Łukasińskiego.

Podczas zwiedzania można zobaczyć lapidarium elementów kamiennych ze zniszczonych obiektów, Izbę Pamięci Narodowej na temat fabryki zbrojeniowej i obozu pracy podczas II wojny światowej. Trasa częściowo prowadzi podziemiami. Z bastionu widokowego rozciąga się widok na miasto i otaczające Kotlinę Kłodzką góry. W ramach Dni Twierdzy Kłodzkiej odbywają się inscenizacje bitew z XVIII-XIX w.

GÓRY SOWIE: