Legnica

Miasto na prawach powiatu (98440 mieszkańców), trzecie pod względem liczby ludności w województwie dolnośląskim, położone na Równinie Legnickiej nad Kaczawą.

Przez Legnicę przebiega linia kolejowa Wrocław – Zgorzelec – Drezno, od której odbiegają linie do Kamieńca Ząbkowickiego przez Jaworzynę Śląską, Rudnej Gwizdanów przez Lubin i nieczynna w ruchu pasażerskim – do Złotoryi. W okolicach miasta znajduje się węzeł tras A4 Wrocław – Zgorzelec – Drezno i S3 Szczecin – Zielona Góra – Lubawka.

Istniała tu osada kultury unietyckiej, a w VIII w. gród obronny plemienia Trzebowian. Miejscowość wzmiankowana jest w dokumencie Bolesława Kędzierzawego z 1149 r. W 1241 r. pod Legnicą rozegrała się słynna bitwa z Mongołami. W 1248 r. książę Bolesław II Rogatka ustanowił miejscowość stolicą księstwa, które istniało do 1675 r. W 1264 r. Legnicy nadano prawa miejskie. W XIV w. rozwinął się handel i rzemiosło, w 1454 r. w mieście miał miejsce bunt pospólstwa. W XVI w. za Fryderyka II księstwo przeszło na protestantyzm. W latach 1526-29 działała tu uczelnia protestancka rangi uniwersytetu. W związku z zagrożeniem tureckim Legnicę w latach 1529-33 ufortyfikowano, niszcząc kilka średniowiecznych budowli. W czasie wojny 30-letniej w latach 1633 i 1639 miasto okupowały wojska cesarskie. W 1675 r. zmarł ostatni książę piastowski Jerzy Wilhelm, Legnica przeszła w bezpośrednie władanie Habsburgów. Na skutek prześladowań wielu protestantów opuściło wtedy miasto. Od lat 80. XVIII w. zaczęło się ożywienie gospodarcze związane z powstaniem manufaktur. W latach 1806-08 trwała okupacja francuska, po której przeniesiono tu stolicę rejencji. 26 sierpnia 1813 r. między Legnicą a Złotoryją doszło do bitwy nad Kaczawą, zakończoną zwycięstwem wojsk prusko-rosyjskich. W 1844 r. doprowadzono linię kolejową z Wrocławia, przedłużoną do Drezna. W 1856 r. powstała linia do Jaworzyny Śl., w 1869 r. do Lubina, w 1884 r. do Złotoryi, wreszcie w 1898 r. do Rawicza. Na przełomie XIX i XX w. Legnica stała się dużym ośrodkiem gospodarczym i administracyjnym, powstały trzy linie tramwajowe. 9 lutego 1945 r. do miasta wkroczyły wojska radzieckie, które w maju 1945 r. podpaliły zabytkową starówkę, którą dodatkowo zniszczono w 1963 r. Mieściło się tu dowództwo Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej, dużą część mieszkańców stanowili żołnierze radzieccy. Na pocz. lat 60. XX w. odkryto bogate złoża miedzi, miasto stało się ośrodkiem Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego. W latach 1975-99 Legnica była stolicą województwa. W 1993 r. miasto opuścili ostatni żołnierze radzieccy.

 

Stacja Legnica powstała na zbudowanej w 1844 r. przez Kolej Dolnośląsko-Marchijską linii z Wrocławia, przedłużonej rok później do Bolesławca, a docelowo biegnącej do Drezna i Berlina. Ok. 1860 r. linia otrzymała drugi tor, zelektryfikowano ją w latach 1984-85 na odcinku do Węglińca. W 1856 r. Kolej Wrocławsko-Świdnicko-Świebodzicka zbudowała połączenie do Jaworzyny Śląskiej (Linia Podsudecka), a w 1869 r. do Lubina. Kilka lat później linia dotarła przez Rudną Gwizdanów i Głogów do Szczecina, zapewniając połączenie wałbrzyskiego zagłębia węglowego z bałtyckim portem. W 1986 r. zelektryfikowano linię do Rudnej Gwizdanowa i krótki odcinek do Nowej Wsi Legnickiej na linii do Jaworzyny Śląskiej. W 1884 r. Pruskie Koleje Państwowe zbudowały linię do Złotoryi, przedłużoną później do Lwówka Śląskiego i Marciszowa. Odcinek do Jerzmanic-Zdroju został zelektryfikowany w 1988 r., jednak już w 1996 r. został zamknięty dla ruchu pasażerskiego. Podobny los spotkał w 2010 r. linię do Rudnej Gwizdanowa, jednak po remoncie ponownie uruchomiono przewozy pasażerskie w 2019 r. Pociągi towarowe mogą omijać stację Legnica, dzięki otwartej w 1926 r. obwodnicy kolejowej, zelektryfikowanej w 1984 r.

Pierwotny dworzec Kolei Dolnośląsko-Marchijskiej wzniesiono w stylu klasycystycznym w latach 1843-44 wg projektu J. Mangera przy obecnej ul. Dworcowej 12. W 1880 r. zamknięto go, stawiając drugi budynek dworca, usytuowanego wyspowo między torami. Rozebrano go podczas modernizacji stacji w 1926 r. W latach 1922-29 powstał obecny, modernistyczny dworzec z elementami ekspresjonizmu, zbudowany wg projektu L. Matheusa. Budynek odremontowano w latach 2012-13, obecnie znajduje się w nim siedziba Kolei Dolnośląskich. Przed dworcem stoi krasnal KaDecik z 2018 r. W latach 1926-29 powstała jednonawowa hala peronowa ze stali krzemowej, przez długie lata jedna z trzech w Polsce, obok Wrocławia Głównego i Bytomia. Hala nakryta jest trójprzegubowymi łukami Tudora (dźwigary blachownicowe) o rozpiętości ok. 46 m i zainspirowana jest halą z dworca głównego w Hamburgu. Hala obecnie znajduje się w remoncie.

Stacja Legnica posiada pięć peronów, w tym cztery nakryte halą (nr 2-5) i jeden (nr 1) z wiatą przy budynku dworca. Między peronem nr 1 i 2 znajduje się dawny peron pocztowy. Perony połączone są z dworcem dwoma przejściami podziemnymi. Ruchem steruje nastawnia Lg na wschodniej głowicy stacji z lat 80. XX w. Obok znajduje się wieża ciśnień z 1915 r. Nastawnia Lg4 na zachodniej głowicy z lat budowy dworca jest nieczynna. Na wschód od stacji pasażerskiej, za mostem nad Kaczawą znajduje się stacja towarowa.

Obok dworca znajduje się dawna ekspedycja towarowa z ok. 1880 r., przebudowana w latach 1926-28, przy której stoi pomnikowy parowóz Ty2-540 z tendrem 32D43-849. Do ekspedycji dostawiono w latach 1926-28 budynek przewozów towarowych, w którym mieści się obecnie oddział PKP Cargo. Prowadziły tu liczne tory ładunkowe. Między obecnym i starym dworcem stoi budynek poczty z tego samego okresu.

Na północ od hali peronowej położona jest stacja Legnica Północna, otwarta w 1898 r. Lokalna Kolej Legnicko-Rawicka (Kleinbahn) zbudowała wtedy linię do Ścinawy, Rawicza i Kobylina.

W 1991 r. zlikwidowano połączenia pasażerskie na odcinku Legnica – Rawicz, a w 2000 r. ruch towarowy do Prochowic, obecnie linia jest częściowo rozebrana. Dworzec wyremontowano w 2017, mieszczą się w nim biura PKP Nieruchomości. Obok stoi budynek dawnej administracji linii z ok. 1930 r. Stacja połączona jest podziemnym przejściem z głównym dworcem.

Katedra śś. Piotra i Pawła wzmiankowana była w 1208 r., obecny budynek wzniesiono w latach 1333-80. W XV w. dobudowano kaplicę, w latach 1892-94 całość przebudowano w stylu neogotyckim. Portal zachodni z lat 1338-41 zdobił gotycki posąg NMP z Dzieciątkiem Jezus. Portal północny przedstawia pokłon Trzech Króli. Wewnątrz znajduje się pentaptyk z XV w. ze scenami przedstawiającymi św. Annę Samotrzecią, św. Jadwigę oraz sceny Męki Pańskiej, poza tym liczne epitafia, renesansowa ambona z lat 1586-88, barokowy ołtarz, brązowa chrzcielnica w kształcie kielicha mszalnego z XIII w., posągi apostołów z XIV w. oraz płyta nagrobna księcia Ludwika II i jego żony Elżbiety Brandenburskiej. W 1992 r. kościół stał się katedrą nowo utworzonej diecezji legnickiej.

 

Kościół św. Jana Chrzciciela fundacji ks. Henryka V Grubego, wzmiankowany był w 1294 r. i później rozbudowywany. Od 1522 r. stanowił własność protestantów, w 1548 r. urządzono tu nekropolię legnickich Piastów, w 1566 r. został przejęty przez kalwinów. W latach 1677-79 ks. Ludwika przebudowała prezbiterium na mauzoleum Piastów. W 1698 r. cesarz Leopold I przekazał kościół Jezuitom, którzy w latach 1714-27 wznieśli barokową świątynię, wzorowaną na kościele św. Mikołaja w Pradze, zapewne wg projektu Ch. i K. I. Dientzenhoferów. W 1744 r. zawaliło się sklepienie, w 1801 r. kościół przekazano parafii katolickiej. Obok kościoła stoi dawne kolegium jezuickie z lat 1700-07, ufundowane przez rodzinę von Sprintzenstein z Otyni. Generał Jan Ernest von Sprintzenstein wraz z małżonką Eleonorą pochowani są w kościele. Nad portalem stoją figury św. Ignacego i Franciszka Ksawerego

 

Kościół NMP. Ok. 1170 r. ks. Bolesław Wysoki wzniósł niewielki jednonawowy kościół, w 1192 r. wzniesiono nową budowlę z piaskowca w stylu romańskim. Kościół spłonął w 1338 r., odbudowano go w latach 1362-86. Ok. 1417 r. powstała kaplica ufundowana przez cech sukienników. Kolejny pożar zniszczył kościół w 1438 r. W latach 1450-68 dobudowano chór i podwyższono nawę środkową. W 1822 r. kościół ponownie spłonął, tym razem od uderzenia pioruna. W latach 1824-29 odbudowano go w stylu neogotyckim. Powstały dwie wieże, dobudowano nawy. W latach 1903-08 miała miejsce kolejna przebudowa, po której kościół przekazano ewangelikom. Wewnątrz znajdują się malowane kwatery z gotyckiego ołtarza, barokowe rzeźby Mojżesza i Arona z XVIII w. dłuta Krystiana Grunewalda i barokowy prospekt organowy.

W pobliżu kościoła znajduje się klasztor benedyktynek. W 1277 r. ks. Bolesław Rogatka ufundował tu klasztor dominikanów, odbudowany po pożarze w 1291 r., fundator został tu pochowany. W 1526 r. klasztor przejęły benedyktynki, które w latach 1700–23 wzniosły barokowy klasztor i kościół św. Maurycego. Po sekularyzacji zakonu w 1810 r. w klasztorze umieszczono szkołę, cały zespół przebudowano gruntownie w 1888 r., funkcjonowało tu również muzeum. Można tu zobaczyć portal z figurami św. Maurycego oraz św. Benedykta i Scholastyki dłuta J. Chr. Storcha. W podwórzowej ścianie klasztoru i przylegającym odcinku średniowiecznego muru obronnego znajdują się liczne barokowe nagrobki i fragmenty portali.

 

Zamek. W VIII w. istniał tu gród plemienia Trzebowian, w końcu XII w. wzniesiono zamek, pierwszą murowaną warownię na ziemiach polskich. Zamek był główną rezydencją Bolesława I Wysokiego i Henryka Brodatego, w 1241 r. obronił się przed Mongołami. Na pocz. XV w. zamek przebudowano, kolejną renesansową przebudowę rozpoczął w XVI w. ks. Fryderyk II. W 1560 r. na zamku odbyło się huczne wesele ks. Henryka XI z Zofią, córką margrabiego Jerzego Hohenzollerna. Od 1675 r. na zamku rezydują namiestnicy habsburscy. Na pocz. XVIII w. pożar zniszczył książęcą kaplicę, romańską wieżę oraz skrzydła północne i wschodnie. Zamek odbudowano w stylu barokowym a po zajęciu przez Prusy zasypano fosę i zburzono most zwodzony. W latach 1835 i 1840 miały miejsce kolejne pożary, w latach 1846-79 zamek przebudowano w stylu neogotyckim. W 1945 r. obiekt spalono, odbudowany został w latach 60. XX w., obecnie stanowi siedzibę kilku szkół. Do dzisiaj zachowały się wieże: ośmiokątna św. Piotra i okrągła św. Jadwigi. Główna brama z 1533 r. zdobiona jest rzeźbionymi w piaskowcu medalionami przedstawiającymi  ks. Fryderyka II i jego żonę Zofię oraz misternie wykonanymi renesansowymi motywami roślinnymi. W południowej części dziedzińca znajduje się neogotycki łącznik z końca XIX w. Na dziedzińcu w specjalnie wybudowanym pawilonie wyeksponowano relikty romańskiej kaplicy śś. Benedykta i Wawrzyńca. Przed zamkiem stoi figura św. Jana Nepomucena z 1706 r.

Rynek

Kamienica Pod Przepiórczym Koszem, której nazwa pochodzi od charakterystycznego wykusza narożnego. Powstała w XIV w., w 2. poł. XVI w. została przebudowana, a ściany pokryto dekoracją sgraffitową, którą odkryto w 1909 r. Przedstawiają one sceny batalistyczne i motywy z bajek Ezopa. Wg legendy Napoleon przemawiał z okien tej kamienicy podczas pobytu w Legnicy.

Barokowa fontanna Syreny wzniesiona została po 1730 r. w miejscu średniowiecznej studni, wzmiankowanej w 1412 r.

Kamieniczki Śledziowe, wzmiankowane w 1574 r., zostały wzniesione na miejscu kramów rybnych. Kamieniczek jest osiem, połowa z nich posiada szczyty renesansowe, a druga połowa klasycystyczne. Dwie kamieniczki na pocz. XVII w. ozdobione zostały dekoracją sgraffitową, odsłoniętą w 1934 r. Przedstawia ona motywy roślinne i architektoniczne, herby księstw legnickiego i brzeskiego oraz trzy kartusze herbowe.

Stary Ratusz. Pierwszy, drewniany ratusz spłonął w 1338 r., w latach 1379-80 zbudowano murowany. W latach 1737-41 wzniesiono obecną barokową budowlę wg projektu Franza Michaela Scheerhofera Młodszego. W 1929 r. ratusz zwieńczono neobarokową wieżą. Do 1905 r. mieściły się tu władze miasta, później USC. Do 1965 r. stacjonowali w nim Rosjanie, obecnie po remoncie w latach 1966-67 wykorzystuje go Teatr Modrzejewskiej.

Teatr Miejski. Wzniesiono go na miejscu rozebranych w 1839 r. sukiennic, budowa wg projektu Karola Ferdynanda Langhansa została zrealizowana w latach 1840-42. Architektura budynku wzorowana jest na pałacu Strozzich we Florencji. W latach 1945-65 stacjonowali tu Rosjanie, od 1977 r. stanowi siedzibę Teatru im. Heleny Modrzejewskiej.

 

Akademia Rycerska, zbudowana została wg projektu Krystiana Hertela. W 1709 r. powstała ujeżdżalnia. W latach 1728-41 pod kierownictwem Jana J. Scheerhofera zbudowano gmach główny, prace przerwało wkroczenie wojsk pruskich. Studia w Akademii trwały 3 lata, kształciła ona młodzież szlachecką po ukończeniu 16 roku życia. W 1811 r. powołano tu Gimnazjum Johanneum. W latach 1945-78 obiekt zajęła Armia Czerwona, obecnie znajduje się w remoncie.

Dom Opatów Lubiąskich. Barokowy pałac wzniesiono w latach 1727-28, fundatorem był opat lubiąski Ludwik Bauch (1696-1729). Po sekularyzacji zakonu w 1810 r. budynek pełnił funkcje sądownicze i mieszkalne. Obecnie znajduje się tu Muzeum Miedzi w Legnicy. Nad portalem widać kamienny balkon ozdobiony rzeźbami św. Jadwigi oraz św. Jana Chrzciciela.

Kamienica Scultetusa (Dom Scholza) z bogatą dekoracją sgraffitową. Zachowała się górna część elewacji, gdzie znajduje się kobieta trzymającą w ręce żagiel i personifikacje Arytmetyki, Astronomii, Dialektyki, Geometrii, Gramatyki, Muzyki oraz Retoryki. Właściciel kamienicy – Hans Scholz (Johann Scultetus), był znanym legnickim humanistą z przełomu XVI i XVII w.

Lapidarium, prezentujące relikty zabytkowej architektury oraz rzeźb, jakie pozostały po starej zabudowie Legnicy.

Nowy Ratusz wzniesiony wg projektu Lothara Schonfelda w latach 1902-05. Powstały tylko dwa z czterech planowanych skrzydeł neorenesansowej budowli z elementami barokowymi.

Neorenesansowa poczta wzniesiona w latach 1890-92 wg projektu P. Oehlmanna.

 

Wieża Chojnowska o wymiarach 7,4 m na 8 m, wzniesiona w XV w., chroniła Bramę Chojnowską. Zachowały się ślady pierwotnych otworów okiennych, strzelnic i ceglany wykusz wsparty na konsolach. Wieżę odbudowano w 1963 r.

Wieża Głogowska o wymiarach 8,2 m na 8,2 m, wzniesiona w XV w. koło zamku, chroniła Bramę Głogowską. Zwieńczona jest obronnymi blankami, które po przebudowie w 1861 r. przykryte zostały czworobocznym dachem, w wieży umieszczono wtedy przejazd o sklepieniu kolebkowym. Od strony zamku znajduje się zegar słoneczny.

Dawny kościół św. Maurycego. Książę Bolesław II Rogatka ufundował tu w 1277 r. klasztor Dominikanów z kościołem Św. Krzyża, w którym znajdował się grób fundatora. W 1526 r. obiekt przejęły Benedyktynki. Obecny kompleks klasztoru i kościoła św. Maurycego. powstał w latach 1700–23 wg projektu J. Scheerhofera. Po sekularyzacji w 1810 r. w klasztorze umieszczono szkołę, a kościół podzielono na dwie kondygnacje. W 1888 r. budynek kościoła przebudowano na aulę szkolną, salę gimnastyczną i muzeum. Klasztor został wtedy rozebrany, na jego miejscu powstał obecny budynek szkoły ze skrzydłem południowym z 1909 r. Obecnie mieści się tu I LO im. T. Kościuszki. Fasada zwieńczona jest figurami św. Piotra i Pawła. Portal z kartuszem inskrypcyjnym zawiera rzeźby św. Benedykta, Maurycego i Scholastyki.

Pomnik Satyrykonowego Chłopaczka Filipa z 2006 r.

GÓRY SOWIE: