Środa Śląska

Żeby zobaczyć przebieg trasy kliknij ikonkę „zobacz wszystkie warstwy danych”

Miasto powiatowe, liczące 9540 mieszkańców, położone na Wysoczyźnie Średzkiej. Środa Śląska leży przy linii kolejowej Wrocław – Legnica – Zgorzelec i szosie Wrocław – Prochowice – Legnica/Lubin.

Osada targowa powstała tu w X/XI w., stąd też powstała nazwa miasta, od odbywających się w środy targów. Prawa miejskie nadał ks. Henryk Brodaty w 1235 r., na ich wzór wiele miast było lokowanych później na tzw. prawie średzkim. W latach 1277-1311 Środa Śląska znajdowała się w ks. legnickim, potem wróciła do dzielnicy wrocławskiej. W 1428 r. została spalona przez husytów. Od 1523 r. stanowiła ośrodek luteranizmu. Miasto zostało zniszczone w czasie wojny 30-letniej, a po jej zakończeniu poddane rekatolizacji. Po przejściu pod panowanie pruskie wzniesiono w 1745 r. kościół ewangelicki i rozebrano w 1770 r. zamek. W 1813 r. w mieście stacjonował Napoleon. W 1844 r. doprowadzono linię kolejową Wrocław – Legnica, jednak położenie stacji daleko od miasta doprowadziło do stagnacji gospodarczej. Mimo tego powstały fabryki tytoniu i przędzalnicze. 9 lutego 1945 r. do Środy Śląskiej wkroczyły wojska radzieckie. Od 1999 r. miasto jest ponownie siedzibą powiatu, dzięki położeniu blisko Wrocławia i przy ruchliwych szlakach komunikacyjnych intensywnie się rozwija, czego dowodem jest duża strefa przemysłowa pod Komornikami i przy obwodnicy.

Stacja Środa Śląska powstała na zbudowanej w 1844 r. przez Kolej Dolnośląsko-Marchijską linii Wrocław – Legnica, przedłużonej kilka lat później do Drezna i Berlina.

Ok. 1860 r. linia otrzymała drugi tor, zelektryfikowano ją w latach 1984-85 na odcinku do Węglińca. Stacja położona jest na granicy Środy Śląskiej i wsi Szczepanów, 3,4 km od centrum miasta. W 1926 r. do średzkiego rynku doprowadzono linię Kleinbahn z głównej stacji, wagon motorowy dojeżdżał pod sam ratusz. W 1936 r. przewozy przejęły autobusy. Po wojnie linię uruchomiono w 1949 r., skracając ją do stacji Środa Śląska Miejska. Resztę zamknięto w 1966 r. i dwa lata później rozebrano, likwidując nastawnię wykonawczą ŚŚ2 od strony Malczyc. Stacja Środa Śląska posiada dwa perony i dwa tory przelotowe oraz jeden ślepy, prowadzący na plac ładunkowy. Częściowo zachowały się jeszcze trzy dodatkowe tory boczne na drugiej ładowni. Stację przebudowano w latach 2006-07, zlikwidowano magazyn towarowy (2005), żuraw i wieżę wodną oraz wagę wagonową. Ruchem kierowała nastawnia dysponująca ŚŚ przy przejeździe i wykonawcza ŚŚ1 na wschodniej głowicy stacji, obie z lat międzywojennych. Zamknięto je podczas modernizacji linii w latach 2008-11, w 2011 r. stację zdegradowano do funkcji przystanku z ładownią i posterunkiem odgałęźnym. Budynek dworca z parterowym skrzydłem pochodzi z lat budowy linii, posiada charakter uproszczonego stylu klasycystycznego. W 2014 r. został odremontowany, pełni funkcje mieszkalne. Obok znajdują się dwa domy dla dawnych pracowników kolejowych.

Gotycki kościół św. Andrzeja wzmiankowano w 1233 r., obecny pochodzi z 2. poł. XIII w., a prezbiterium z lat 1378-88.

W 1623 r. zniszczono dach i sklepienia, które odbudowano w 1645 r. Całość przebudowano w 1670 r., ok. 1830 r. dostawiono część zachodnią. Wyposażenie wnętrza pochodzi z XVII/XVIII w. Obok znajduje się wolno stojąca gotycka dzwonnica. Na murach można zobaczyć zespół renesansowych i barokowych epitafiów. Przy kościele od strony Rynku stoi figura św. Jana Nepomucena poświęcona 16 maja 1729 r., prawdopodobnie dłuta świdnickiego rzeźbiarza Tobiasza Stahlmayera.

Kościół Podwyższenia Krzyża Św. wzmiankowano w 1310 r., gotycka budowla jest dziełem franciszkanów, budowanym od 1378 r. do XV w. Świątynia została odbudowana po zniszczeniach w latach 1620-75. W 1810 r. zamieniono ją na magazyn, w 1902 r. rozebrano prezbiterium. W 1933 r. kościół odbudowano z dodaniem modernistycznej wieży. Obok znajduje się dawny klasztor franciszkanów.

Romański kościół Narodzenia NMP pochodzi z lat 1221-32 i stanowi pozostałość po leprozorium (szpitalu dla trędowatych). W latach 1349-1535 należał do benedyktynów. Przebudowano go w XVII w., później służył za magazyn, odbudowany w latach 1964-65. Wewnątrz znajduje się rzeźba MB Średzkiej z winogronami z 2. poł. XIV w. oraz figury św. Jadwigi i św. Andrzeja z 1480 r. Obok stoją trzy krzyże kamienne.

Rynek posiada podłużny kształt, świadczący o targowej genezie miasta. Wzdłuż niego stoją zabytkowe kamienice, głównie z XIX w.

W 1926 r. na rynek doprowadzono linię Kleinbahn z głównej stacji, wagon motorowy dojeżdżał pod sam ratusz. Po 1945 r. linię skrócono do stacji Środa Śląska Miejska, resztę zamknięto w 1966 r. i dwa lata później rozebrano. Na rynku stoi Pomnik Rolanda wystawiony w setną rocznicę zwycięstwa nad Napoleonem w 1913 r. Ratusz pochodzi z 1. poł. XIV w., gruntownie przebudowano go na pocz. XVI w. Stanowi zespół budynków zgrupowanych wokół dziedzińca. Późnogotycki profilowany szczyt z herbem miasta odsłonięto na pocz. XX w. Wieża z XIV w. zwieńczona jest barokowym hełmem. W budynku mieści się Muzeum Regionalne, prezentujące Skarb Średzki, odkryty w 1988 r. w czasie prac budowlanych. Są to monarsze klejnoty ze złotą koroną z orłami, ozdobioną szlachetnymi kamieniami, ukryte w 1348 r. w czasie epidemii dżumy.

Ul. Kolejowa – poczta z lat 1886-88, budynek szpitala miejskiego wzniesionego w 2. poł. XIX w. przez siostry szarytki św. Elżbiety, rozbudowanego w 1926 r.

Mury obronne z końca XIII-XIV w., zachowane z kilkoma basztami głównie od strony południowej. Od strony północnej stoi przy nich dawny pomnik poległych w I wojnie światowej.

Dawny cmentarz żydowski założony w 1844 r., zajmował powierzchnię 0,21 ha. Został zniszczony w XX w., a na jego miejscu wybudowano szkołę. W 2001 r. na terenie pocmentarnym ustawiono pomnik ku czci pochowanych tam osób.

Ul. Wrocławska – Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 z lat 1920-29, gmach Starostwa Powiatowego, który pełnił tę funkcję także przed 1945 r., budynek Prokuratury z 1898 r. (dawny dom Bractwa Strzeleckiego).

Kaplica cmentarna z ok. 1880 r.

Staw Kajaki, w jego pobliżu stoi krzyż kamienny i Aquapark Średzki Park Wodny.

Pałac z 1870 r. na obrzeżach miasta, otoczony 140-letnim parkiem z fontanną.

Wrocław i okolice: