Trasa 33 (18,0 km, 5.10 h, suma podejść 380 m) :
Bardo – Brzeźnica – Ząbkowice Śląskie

Bardo – 2,1 km – Rożańcowa – 3,9 km – Brzeźnica – 4,1 km – Fort Grochowski – 4,5 km – Tarnów – 3,4 km – Ząbkowice Śląskie

Żeby zobaczyć przebieg trasy kliknij ikonkę „zobacz wszystkie warstwy danych”

Dojazd – stacja Bardo Śląskie na linii Wrocław – Kłodzko – Międzylesie/Lichkov (D9), stacja Ząbkowice Śląskie na linii Legnica – Kamieniec Ząbkowicki (D5).

Charakterystyka – Średnio długa trasa biegnąca przez Grzbiet Zachodni Gór Bardzkich i Masyw Brzeźnicy, szlak żółty.

Nawierzchnia zróżnicowana – głównie drogi bite i szutrowe z dłuższymi odcinkami asfaltowymi.

Atrakcje:

  • Bardo – zabytkowa stacja z tunelem kolejowym, zabytkowy most, barokowy kościół
  • Różańcowa – kaplice Drogi Różańcowej w różnych stylach architektonicznych
  • widoki znad Hotelu Bardo i spod Lisiej Góry
  • Brzeźnica – barokowy kościół
  • pozostałości Fortu Grochowskiego i widoki z jego okolic
  • pozostałości fortów pod Grochowcem
  • Tarnów – willa i barokowy kościół
  • Ząbkowice Śląskie – barokowy kościół św. Mikołaja, neogotycki kościół św. Józefa Robotnika, zabytkowa stacja

Trasa zaczyna się na przystanku Bardo Śląskie (266 m).

Przystanek Bardo Śląskie leży na linii Wrocław – Międzylesie, zbudowanej przez Kolej Górnośląską, która dotarła tu w 1873 r. z Ziębic, a rok później została przedłużona do Kłodzka. W latach 1905-07 zbudowano drugi tor na odcinku Kamieniec Ząbkowicki – Krosnowice. Linię na odcinku Wrocław – Kłodzko Gł. zelektryfikowano w 1991 r. Główną stacją w Bardzie był pierwotnie Bardo Przyłęk, przystanek w centrum powstał w 1905 r. w ramach ułatwień dla chcących odwiedzić miasto turystów. Powstały dwa perony z wiatami, główny budynek, nawiązujący kurortowym stylem do górskiego charakteru miejscowości i drewniana poczekalnia na przeciwległym peronie. Oba perony połączono stalową kładką nad torami. Z końca peronów widoczny jest wlot do tunelu o długości 364 m, przebitego w 1872 r. pod Tunelową Górą.

Przekraczamy ruchliwą drogę nr 8 Wrocław – Kłodzko – Praga i idziemy ul. Kolejową. Mijamy barokową kolumnę maryjną z 1721 r., dawny zajazd z 1829 r., przebudowany w latach 1924-26, mieszczący obecnie dom kultury i bibliotekę oraz pocztę. Na skrzyżowaniu zaczyna się szlak żółty, którym będziemy podążać. Docieramy do kamiennego mostu nad Nysą Kłodzką.

Most pochodzi z lat 1515-89, obecną, nawiązującą do gotyku formę otrzymał w 1909 r. Na moście stoi zrekonstruowana w 2019 r. figura św. Jana Nepomucena, oryginalnie ustawiona tu w 1722 r. i zniszczona podczas wysadzenia obiektu przez Niemców w 1945 r.

Idziemy ul. Główną, mijając dawny bank z 1889 r. (nr 6) i dawny klasztor jadwiżanek z XVIII w. (obecnie Zajazd pod Złotym Lwem), połączony z budynkiem sierocińca i szkoły z 1907 r. Dalej znajdują się dawne zajazdy dla pielgrzymów – Pod Żółtym Lwem z XVII-XX w. (nr 21), zajazd Pod Czarnym Niedźwiedziem (nr 25) i hotel Pod Gwiazdą (nr 27), oba z XVII-2. poł. XIX w. Po drugiej stronie ulicy stoi bazylika.

Bazylika Nawiedzenia NMP powstała na miejscu starszej świątyni, w której znajdowała się, będąca od XIII w. obiektem pielgrzymek, cudowna figura MB z Dzieciątkiem, tzw. Tronująca Madonna. Obecna budowla wzniesiona została w latach 1686-1704 za rządów opata cystersów Augustyna Nedecka wg projektu Michała Kleina. We wnętrzu znajduje się zespół późnobarokowych ołtarzy, 2 obrazy Michaela Willmanna i 2 Bernarda Krause. Obok bazyliki stoi barokowy klasztor cystersów z lat 1712-16, w którym od 1900 r. rezydują redemptoryści. W klasztorze istnieje muzeum związane z historią kultu maryjnego w Bardzie, zawierające między innymi fragmenty wyposażenia kościoła opactwa w Lubiążu.

Skręcamy w deptak, mijamy kawiarnię z piernikami, z których znane było niegdyś Bardo i docieramy na niewielki rynek z XIX-wiecznym ratuszem i budynkiem banku. Zaczynamy podejście, wkraczając w Grzbiet Zachodni Gór Bardzkich. Idziemy deptakiem ul. Męki Pańskiej obok remizy z 1915 r. do uzupełniającej kaplicy św. Alfonsa Liguori, założyciela redemptorystów, zbudowanej w 1936 r. Kończy ona (a dla nas rozpoczyna) kompleks kaplic Drogi Różańcowej, wzdłuż których będziemy szli.

Droga Różańcowa została wytyczona w 1904 r. przez inż. P. Kastnera i obsadzona aleją lipowo-klonową. Składa się z 13 kaplic z lat 1904-39 reprezentujących różne style architektoniczne. Drogi nie ukończono, na miejscu mających powstać kaplic postawiono krzyże, zaś jedną kaplicę dobudowano w latach 1989-90.

Schodami docieramy do ul. Spacerowej, gdzie znajduje się rozpoczynająca cały kompleks kaplica Zwiastowania.

Neoromańska kaplica Zwiastowania z lat 1904-09 proj. L. Schneidera ma plan krzyża greckiego. Na skrzyżowaniu z ul. Cmentarną stoi właściwa kaplica końcowa Dusz Czyśćcowych z lat 1904-09, neoromańska proj. L. Schneidera, posiada ona plan krzyża oraz fasadę dekorowaną kamieniem i glazurowaną cegłą.

Skręcamy w ul. Lipową

Stoi tu kaplica Ukoronowania NMP z lat 1989-90, proj. R. Maraka, jedyna zbudowana po 1945 r. ze stylizowanymi liliami w kształcie korony.

Skręcamy w drogę bitą, prowadzącą na szczyt Różańcowej, podchodzimy skrajem działek, podziwiając górującą nad Bardem i przełomem Nysy Kłodzkiej Kalwarię. Wkraczamy w las i mijamy kolejne kaplice.

Neoromańska kaplica Zesłania Ducha Św. z 1913 r. proj. J. Haukego posiada elementy modernistyczne. Neogotycka kaplica Zmartwychwstania Jezusa z 1906 r. proj. L. Schneidera dominuje w całym zespole. Posiada rzut krzyża, 8-boczna wieża nakryta jest stożkowym hełmem z figurą anioła, pokryta jest bogatym detalem kamiennym.  

Przecinamy trasę rowerową singletrack i docieramy do kaplicy Ukrzyżowania.

Kaplica Ukrzyżowania autorstwa R. Hegemanna z 1933 r. ma postać grupy figuralnej w kulminacyjnym punkcie kalwarii. Stoi przy niej pomnik, upamiętniający kazanie prymasa Wyszyńskiego w 1959 r. i koronację figury MB Bardzkiej w 1966 r.

Mijamy ograniczony widok z przecinki na dolinę Nysy Kłodzkiej i przekaźnik RTV.

Stoi tu neoromańska kaplica Dźwigania Krzyża z 1905 r., proj. L. Schneidera, posiada rzut centralny z 3 absydami. Dalej znajduje się kaplica Cierniem Koronowania z 1930 r., proj. A. Petau, w postaci kamiennej baszty obronnej. Na samym szczycie Różańcowej (380 m) stoi neobarokowa kaplica Biczowania z lat 1904-09, proj. L. Schneidera, 8-boczna, nakryta kopułą z latarnią, a przy przecięciu trasy singletrack – neoromańska kaplica Modlitwy w Ogrójcu z 1925 r., proj. Teuschera i fundacji rodziny Cibisów z Koźla.

Schodzimy skrajem działek z widokiem na Kalwarię, mijając ostatnie trzy kaplice Drogi Różańcowej.

Neogotycka kaplica Znalezienia Jezusa w Świątyni z 1906 r. proj. L. Schneidera posiada elementy mauretańskie. Okazała, dwuwieżowa budowla ma elewacje dekorowane glazurowaną cegłą.

Kaplica Ofiarowania Jezusa w Świątyni z 1939 r., jest fundacji rodziny Wróbel z Wrocławia i projektu Wittiga.

Neobarokowa kaplica Narodzenia Jezusa z 1909 r., proj. L. Schneidera, nakryta jest mansardowym dachem. Na fasadzie znajduje się relief z aniołem, a wewnątrz betlejemska stajenka

Wracamy do ul. Lipowej i podchodzimy na polanę, gdzie znajduje się Hotel Bardo z krytym basenem. Mijamy rzeźbę roweru i docieramy na parking, będący punktem początkowym tras singletrack, rozciąga się stąd widok na Kalwarię. Na rozdrożu Pod Mężykiem (368 m) droga przechodzi w bitą, wkraczamy w las pod szczytem Mężyka (387 m).

Na szczycie znajdują się pozostałości fortu osłonowego Twierdzy Srebrnogórskiej, wzniesionego w czasie wojny siedmioletniej w latach 1760-63 i przebudowanego podczas wojen napoleońskich w 1813 r. Podobne trzy obiekty powstały na zboczach Lisiury (450 m) i Lisiej Góry (400 m) po drugiej stronie szlaku. Forty wchodziły w skład systemu, ciągnącego się w kierunku Mikołajowa, Tarnowa i Braszowic, będziemy jeszcze je spotykać na naszej trasie.

Schodzimy obok zniszczonego krzyża na skraj lasu z panoramą Masywu Brzeźnicy. Koło kolejnego krzyża docieramy do drogi szutrowej, przecinamy potok Mszaniec i opuszczamy las. Za stawami w dolinie Mszanicy docieramy do szosy Przyłęk – Srebrna Góra. Mijamy cmentarz i osiągamy zabudowania wsi Brzeźnica, przy odchodzącej w lewo ulicy stoi dawna szkoła. Docieramy do ronda na skrzyżowaniu z szosą z Braszowic i kościoła (308 m).

Kościół św. Mikołaja wzmiankowano w 1399 r. Obecna barokowa budowla pochodzi z lat 1723-25. Wewnątrz można zobaczyć XVIII-wieczną barokową chrzcielnicę i ołtarz boczny. W murze otaczającym świątynię znajdują się dwa krzyże kamienne, obok stoją figury św. Anny i św. Józefa z Dzieciątkiem oraz malowany na blasze krzyż. Przed kościołem rośnie pomnikowa lipa, obok której stoi budynek plebanii z 1826 r. Za świątynią urządzono plac rekreacyjny z wiatą turystyczną i pomnikiem 700-lecia wsi z 2005 r. Dalej znajduje się mały folwark.

Za skrzyżowaniem przekraczamy potok Stobna i mijamy dawną karczmę sądową (obecnie świetlica wiejska z biblioteką) oraz remizę. Opuszczamy Brzeźnicę, idziemy szosą przez pofalowany teren z widokiem na Grzbiet Zachodni Gór Bardzkich. Przecinamy potok Studew ze stawem i podchodzimy lekko na grzbiecik, w głębi po prawej znajdują się pozostałości kolejnego fortu osłonowego Twierdzy Srebrnogórskiej. Za mostkiem nad potokiem Ryjak skręcamy w boczną ulicę, biegnącą przez Masyw Brzeźnicy koło Leśnictwa Tarnawa (331 m, nazwa pochodzi od pierwszego powojennego określenia wsi Tarnów) i Domku Myśliwskiego Koła Łowieckiego Wrzos. Wkraczamy w las na zboczach Brzeźnicy (493 m) i podchodzimy lekko leśną drogą asfaltową z widokami z wyrębów. Docieramy do skraju lasu z panoramą Gór Złotych i Bardzkich. Koło współczesnej kapliczki wracamy do lasu, na wypłaszczonej kulminacji po prawej znajdują się pozostałości Fortu Grochowskiego.

Fort Grochowski wzniesiono w latach 1810-13 r. w czasie wojen napoleońskich i wkrótce potem opuszczono. Obiekt ma kształt sześciokąta, zachowały się pozostałości wałów, sięgających 8 m i fosy, dochodzącej do 3 m.

Za fortem znajduje się bezleśne siodło pod Grochowcem (365 m), z którego roztacza się widok na Góry Bardzkie, Złote i Masyw Śnieżnika oraz Wzgórza Niemczańskie, Bielawskie i Masyw Ślęży ze Stoszowicami w dole. Wracamy do lasu i skręcamy w drogę gruntową, którą okrążamy Grochowiec (432 m). Mijamy pozostałości dwóch kolejnych fortów osłonowych Twierdzy Srebrnogórskiej z lat 1810-13, drugi z nich nosił numer VII. Schodzimy do skraju lasu, gdzie znajdowała się kopalnia magnezytu. Docieramy do lokalnej ulicy z przysiółka Nowy Grochów, ze skraju lasu widzimy panoramę Ząbkowic Śląskich i pobliskiego Tarnowa na tle Wzgórz Niemczańskich. Ulicą docieramy do głównej drogi w Tarnowie (295 m). Idziemy przez wieś, mijając XIX-wieczny krzyż, klasycystyczną Villę Müller z 1. poł. XIX w., przebudowaną na pocz. XX w., naprzeciwko której znajduje się XVIII-wieczny folwark, przebudowany w 2. poł. XIX w. z pozostałościami parku. Za dawną gospodą Küglera z 1. poł. XIX w. (obecnie świetlica wiejska) znajduje się skrzyżowanie z kościołem.

Kościół św. Marii Magdaleny wzniesiono jako barokową kaplicę w 1687 r., rozbudowano do rozmiarów kościoła w 1756 r., neogotycka wieża powstała w latach 1863-64. Przy murze znajduje się wnęka z dawnym pomnikiem poległych w I wojnie światowej. Wewnątrz rokokowe i klasycystyczne wyposażenie z 2. poł. XVIII w. Obok kościoła stoi dawna szkoła, obecnie przedszkole, a przy skrzyżowaniu naprzeciwko – kolumna maryjna z 1762 r.

Skręcamy w szosę, biegnącą do Ząbkowic Śląskich i ponownie w drogę gruntową. Schodzimy lekko przez pola z widokiem na Ząbkowice Śląskie do doliny Budzówki, za mostem wkraczamy do miasta.

Ul. Piastowską mijamy kaplicę Świadków Jehowy, dawny ewangelicki dom dziecka i kaplicę ewangelicką z okresu międzywojennego. Naprzeciwko stoi dawna szkoła gospodarstwa domowego Luisenheim z lat 1914-19, obecnie Szkoła Podstawowa nr 2. Koło willi z końca XIX w. docieramy do ul. Bohaterów Getta, którą biegnie droga nr 385 do Srebrnej Góry i Nowej Rudy. Mijamy kapliczkę wnękową i barokową figurę Chrystusa z 1723 r. i przekraczamy drogę nr 8 Wrocław – Kłodzko – Praga. Wkraczamy na starówkę i skręcamy w ul. Batalionów Chłopskich, biegnącą wzdłuż częściowo zachowanych murów obronnych. Obok eklektycznej poczty z 1886 r. skręcamy w ul. 1 Maja, naprzeciwko stoi dawny Hotel zur Post (obecnie Hotel Dolnośląski). Docieramy do kościoła św. Mikołaja.

Barokowy kościół św. Mikołaja wzniesiono w 1728 r. jako kaplicę cmentarną, obecnie służy Kościołowi Polskokatolickiemu. Za kościołem znajduje się założony w 1552 r. cmentarz, gdzie miała grasować szajka grabarzy, którzy proszkiem ze zwłok mieli wywołać epidemię w 1607 r. Historia ta posłużyła jako źródło legendy o Frankensteinie. Naprzeciwko stoi neogotycki kościół św. Józefa Robotnika z lat 1847-50 z klasztorem bonifratrów, przebudowanym w latach 1905-08.

Idziemy nadal ul. 1 Maja obok klasycystycznego budynku Urzędu Miasta. Na rozdrożu skręcamy w Al. Niepodległości, prowadzącą do dworca kolejowego. Stoi przy niej ciąg willi z XIX/XX w., w których mieści się Prokuratura Rejonowa i Komenda Powiatowa Policji, w willi nr 1 mieścił się Sąd Rejonowy. Docieramy do stacji kolejowej, gdzie nasza trasa się kończy.

Stacja powstała w 1858 r., kiedy Kolej Wrocławsko-Świdnicko-Świebodzicka przedłużyła linię z Dzierżoniowa. W 1874 r. Kolej Górnośląska zbudowała odcinek do Kamieńca Ząbkowickiego, 2 lata później można już było przejechać całą linią Kolei Podsudeckiej Legnica – Kędzierzyn-Koźle. Ząbkowice Śląskie zostały stacją styczną dwóch towarzystw kolejowych, nie wzniesiono jednak osobnego dworca, zadowalając się dwoma zespołami magazynów towarowych. Podział ten przestał mieć znaczenie po upaństwowieniu kolei w Prusach w 1884 r. W części południowej stacji znajduje się lokomotywownia, zaadaptowana obecnie do celów mieszkalnych i nastawnia z lat 30. XX w. Druga nastawnia z pocz. XX w. powstała w części północnej. Oryginalny ceglany dworzec z 1858 r. o cechach architektury neoromańskiej po 1945 r. otynkowano.

W pobliżu znajduje się tzw. Mały Dworzec, obsługujący niegdyś linie Ząbkowickiej Kolei Powiatowej, otwartej w 1908 r. Pierwsza z nich biegła do Srebrnej Góry, ruch pasażerski zlikwidowano w 1977 r., towarowy 10 lat później, a w 1990 r. tory rozebrano. Druga biegła do Kondratowic z odnogą Ciepłowody – Henryków. Ruch pasażerski zakończono w 1987 r. (odnoga do Henrykowa) i 1990 r. (główna linia), wkrótce potem ustał ruch towarowy, tory rozebrano w latach 2014-15. Zwieńczony attyką ceglany budynek dworca z 1908 r. po wojnie otynkowano, obecnie służy celom mieszkalnym, zachowała się także dawna lokomotywownia z 1915 r.

GÓRY SOWIE: