Wrocław

Stolica województwa dolnośląskiego i historyczna stolica całego Śląska, czwarte pod względem liczby ludności miasto w Polsce, liczące 643 780 mieszkańców.

Ważny ośrodek akademicki, naukowy, kultury, sztuki i turystyki o znaczeniu ponadregionalnym, centrum aglomeracji liczącej 1,25 mln osób. Wrocław leży w Dolinie Odry, na pograniczu Równiny Wrocławskiej i Oleśnickiej. Jest dużym węzłem komunikacji kolejowej (11 kierunków) i drogowej (autostrada A4, drogi ekspresowe S5 i S8).

Wrocław powstał na skrzyżowaniu dróg handlowych Via Regia Kijów – Lipsk i Szlaku Bursztynowego z Czech nad Bałtyk. Dawny gród plemienia Ślężan, znany od X w. jako Vratislavia od imienia księcia czeskiego Wratysława I. Podczas zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 r. utworzono tu biskupstwo. W końcu X w. Wrocław znalazł się pod panowaniem Piastów, po reakcji pogańskiej w XI w. przejściowo zajęli go Czesi (ok.1039-50). W XII w.  wzniesiono zamek na Ostrowie Tumskim, mający status kasztelanii, Piotr Włost sprowadził do Wrocławia pierwsze zakony. Po podziale Polski na dzielnice w 1138 r. gród stał się stolicą księstwa, obejmującego pierwotnie cały Śląsk, a od końca XIII w. tylko najbliższe okolice Wrocławia. Po zniszczeniach podczas najazdu mongolskiego z 1241 r., dokonano w 1261 r. lokacji miasta na prawie magdeburskim. Przez wieki poza jurysdykcją miejską była siedziba biskupa na Ostrowie Tumskim. Wschodnia część obecnej starówki – Nowe Miasto, została w 1327 r. przyłączona do Wrocławia. Po śmierci księcia Henryka VI Dobrego miasto przeszło w 1335 r. bezpośrednio pod panowanie królów Czech. Podczas wojen husyckich w XV w. Wrocław był ośrodkiem licznych koalicji przeciwko husytom, w latach 1469-90 uznawał zwierzchnictwo króla Węgier Macieja Korwina. W XIV-XV w. powstały gotyckie świątynie Starego Miasta, wzniesiono także ratusz. W 1490 r. Wrocław znalazł się pod panowaniem Jagiellonów, a w 1526 r. Habsburgów. W XVI w. ludność miasta przeszła na luteranizm, katolicka enklawa utrzymała się jedynie na Ostrowie Tumskim. Znaczne zniszczenia okolic Wrocławia przyniosła wojna trzydziestoletnia (1618-48), jednak samo miasto nie zostało zdobyte przez walczące armie. Po zakończeniu wojny, mimo szalejącej na Śląsku kontrreformacji mieszkańcom udało się wywalczyć wolność wyznawania luteranizmu. W 1702 r. cesarz Leopold I utworzył tu uniwersytet, prowadzony przez jezuitów, w mieście zbudowano liczne barokowe świątynie, na czele z Kościołem Uniwersyteckim. Podczas wojen śląskich w 1741 r. Wrocław zajął król pruski Fryderyk II, czyniąc go jedną ze swoich rezydencji. W 1807 r. został zdobyty przez wojska napoleońskie, na rozkaz Francuzów rozebrano przeszkadzające w rozbudowie miasta fortyfikacje. Rok później przywrócono władze samorządowe i przyłączono do Wrocławia kilka przedmieść, co zapoczątkowało znaczny rozwój przestrzenny miasta. W 1811 r. utworzono nowy uniwersytet powstały z połączenia akademii jezuickiej i protestanckiej uczelni z Frankfurtu nad Odrą. Zaczął rozwijać się przemysł, w 1842 r. doprowadzono pierwszą linię kolejową z Oławy, przedłużoną potem do Mysłowic, w późniejszych latach powstały dalsze linie kolejowe. Żywiołowy wzrost ludności doprowadził do dalszego powiększania miasta w latach 1868-1911. Nowe dzielnice zabudowywano kwartałami kamienic. W 1877 r. na ulicach miasta pojawiły się tramwaje konne, zastąpione w latach 1893-1906 elektrycznymi. Jednocześnie wybudowano system fortyfikacji – tzw. Twierdzę Wrocław i zmodernizowano Wrocławski Węzeł Wodny. W okresie międzywojennym mimo licznych kryzysów miasto uległo dalszej rozbudowie o pierwsze modernistyczne osiedla. W 1928 r. dokonano znacznego powiększenia Wrocławia, który od tej pory sięgał od Leśnicy po Psie Pole. W 1933 r. w mieście utworzono jeden z pierwszych obozów koncentracyjnych w III Rzeszy. W 1944 r. miasto ogłoszono twierdzą, a w lutym 1945 r. dokonano przymusowej ewakuacji większości ludności cywilnej, co przyniosło ok. 100 tys. ofiar. Od 13 lutego do 6 maja 1945 r. trwało oblężenie Wrocławia przez Armię Czerwoną, podczas którego uszkodzeniu lub całkowitemu zniszczeniu uległo około 70% zabudowy. Po przybyciu polskich osadników rozpoczęto odbudowę miasta. W 1948 we Wrocławiu odbyła się Wystawa Ziem Odzyskanych i Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju. Od lat 60. XX w. w mieście zaczęły powstawać osiedla bloków (Popowice, Gądów, Kozanów, Nowy Dwór, Gaj). Rozwinęło się życie kulturalne, w 1966 r. odbył się pierwszy festiwal Wratislavia Cantans, zaś w 1976 r. Przegląd Piosenki Aktorskiej. W latach 80. XX w. Wrocław był jednym z głównych ośrodków Solidarności, powstała też Pomarańczowa Alternatywa, od której pochodzą słynne wrocławskie krasnale. Część miasta została zalana przez powódź w 1997 r., jednak ocalała zabytkowa starówka. W ostatnich latach miał miejsce dynamiczny rozwój Wrocławia, który stał się jednym z czołowych ośrodków gospodarczych Polski. Wyremontowane zabytki ogląda ok. miliona turystów rocznie.

 

Wrocławski Węzeł Kolejowy

Pierwsza linia kolejowa dotarła do Wrocławia w 1842 r. jako pierwsza na ziemiach polskich. Kolej Górnośląska zbudowała wtedy połączenie do Oławy, przedłużone potem do Opola, Katowic i Mysłowic. Linia została zelektryfikowana w 1960 r. W 1843 r. Kolej Wrocławsko-Świdnicko-Świebodzicka zbudowała linię do Świebodzic i rok później do Świdnicy, która w następnych latach dotarła do Wałbrzycha i Jeleniej Góry. Zelektryfikowano ją już w 1928 r. (na odcinku do Jaworzyny Śląskiej), jednak wojska radzieckie wywiozły sieć trakcyjną i część słupów w 1945 r. Ponownej elektryfikacji dokonano w latach 1965-66. W 1844 r. Kolej Dolnośląsko-Marchijska zbudowała linię do Legnicy, przedłużoną później do Drezna i Berlina. Zelektryfikowano ją na odcinku do Węglińca w latach 1984-85. Wszystkie trzy linie posiadały osobne dworce czołowe – Górnośląski, Świebodzki i Dolnośląsko-Marchijski. Pierwsza linia przelotowa powstała, kiedy Kolej Górnośląska zbudowała w 1856 r. linię do Poznania, razem z obecnym Dworcem Głównym. Zelektryfikowano ją w latach 1969-70. W 1868 r. powstała Kolej Prawego Brzegu Odry Wrocław – Oleśnica – Kluczbork – Fosowskie z dworcem Wrocław Nadodrze. Odcinek do Kluczborka został w 1972 r. zelektryfikowany. Następne linie budowały już istniejące towarzystwa kolejowe, przedłużając swoją sieć. Kolej Górnośląska zbudowała w 1871 r. linię do Strzelina, przedłużoną później przez Kłodzko do Międzylesia i Lichkova, zapewniając połączenie z Pragą. Trasa została zelektryfikowana na odcinku do Kłodzka w 1991 r., trzy lata później do Międzylesia. Zaś Kolej Wrocławsko-Świdnicko-Świebodzicka zbudowała w 1874 r. linię do Rudnej Gwizdanów, która trzy lata później dotarła do Szczecina przez Zieloną Górę (Linia Nadodrzańska). Zelektryfikowano ją w latach 1982-85. Do 1874 r. powstały wszystkie główne linie wylotowe z Wrocławia. Kolejne trasy zbudowały już Pruskie Koleje Państwowe i miały charakter lokalny, bądź towarowy. Najpierw w latach 1884-85 powstała linia do Sobótki, przedłużona w 1898 r. do Świdnicy. Ruch pasażerski na tej trasie zlikwidowano w 2000 r., przywrócono go po remoncie w 2022 r. Podobnie przedstawia się sprawa z linią Wrocław Psie Pole – Trzebnica, zbudowaną w 1886 r., na której ruch pasażerski zamknięto już w 1991 r. i otwarto ponownie w 2009 r. Kolejne dwie linie miały charakter głównie towarowy, odciążając główną magistralę do Opola. Była to linia Wrocław Brochów – Jelcz-Laskowice – Opole Groszowice z 1909 r. i linia łącznikowa Wrocław Sołtysowice – Jelcz-Miłoszyce z lat 1912-22, obie zelektryfikowane w latach 1987-88. Na drugiej z nich zlikwidowano połączenia pasażerskie w 2000 r., ponownie je otwarto po remoncie w 2021 r. We Wrocławiu powstało też kilka łącznic towarowych na czele z obwodnicą kolejową z lat 1891-96 na trasie Wrocław Mikołajów/Gądów – Wrocław Brochów. Rozbudowano też wtedy główne stacje towarowe Wrocław Brochów i Wrocław Gądów, a także skoncentrowano ruch pasażerski na stacji Wrocław Główny (z wyjątkiem działającego do 1991 r. Dworca Świebodzkiego). Obecnie większość regionalnych połączeń z Wrocławia obsługują Koleje Dolnośląskie, na niektórych kursują także Polregio. W planach jest budowa kolei aglomeracyjnej i szybkiej linii KDP do Warszawy.

 

Wrocław Główny

Największa stacja pasażerska we Wrocławiu i na całym Dolnym Śląsku znajduje się granicy osiedli Przedmieście Świdnickie i Huby. W 2018 r. przez dworzec przewijało się 58 tys. pasażerów dziennie (21,2 mln osób rocznie), najwięcej w Polsce. Pierwszy dworzec we Wrocławiu i na ziemiach polskich zbudowała w 1842 r. Kolej Górnośląska jako początek linii do Oławy, przedłużonej potem do Opola, Katowic i Mysłowic. Dworzec zwany Górnośląskim został połączony w 1847 r. tzw. Verbindungsbahn (kolej łącznikowa) z Dworcami Świebodzkim i Marchijskim. Funkcjonował do 1856 r., budynek stoi obecnie przy ul. Małachowskiego. W 1856 r. Kolej Górnośląska przedłużyła linię w kierunku Poznania, tworząc przelotowe połączenie przez miasto. Powstał wtedy obecny Dworzec Główny, budynek projektu Wilhelma Grapowa wzniesiono w latach 1855-57. Dworzec zbudowano w stylu angielskiego neogotyku z epoki Tudorów z elementami architektury mauretańskiej. Budowla posiada liczne wieżyczki i wysunięty do przodu ryzalit środkowy oraz dwa boczne. Pierwotna hala peronowa znajdowała się na miejscu dzisiejszego holu. Znajduje się tu podwyższenie, będące pozostałością peronu. Hol nakryto częściowo przeszklonym dachem.

Prowadzone w poziomie ulic tory z licznymi przejazdami coraz bardziej przeszkadzały w rozwoju miasta. To oraz wzrastający ruch na dworcu sprawił, że dokonano w latach 1899–1904 jego rozbudowy wg projektu Bernarda Klüschego w stylu łączącym elementy historyzmu i secesji. Podwyższono poziom torów na nasyp, budując pięć nowych peronów i trzytorową estakadę kolejową. Pierwsze cztery perony nakryto halą peronową o dł. 170,5 m, złożoną z czterech łukowych naw. Peron piąty nakryty został wiatą. Mniejsza hala peronowa, zbudowana od wschodu, obsługiwała wagony pocztowe. Między peronami 1 – 4 dostawiono niższe perony bagażowe. Starą halę peronową przebudowano na hol z nieznacznymi przeróbkami. Połączono go z nową halą peronową trzema tunelami.

W latach 20. XX w. na czterech peronach ustawiono kamienne kioski, a podczas II wojny światowej w podziemiach dworca zbudowano betonowe składy i schrony. Dworzec odbudowano ze zniszczeń wojennych do 1949 r., później przeprowadzano drobne remonty i modernizacje. W 1960 r. zelektryfikowano linię prowadzącą w kierunku Opola i Katowic, a w latach 1969-70 w kierunku Poznania. W 1967 wskakując do ruszającego pociągu na peronie trzecim zginął znany aktor Zbigniew Cybulski, 30 lat później odsłonięto pamiątkową tablicę. W latach 1947-2010 na dworcu działało kino. Generalnego remontu stacji dokonano w latach 2010-12, podczas którego dobudowano peron szósty. Pierwotnie miał mieć charakter tymczasowy, w 2020 r. otwarto go po modernizacji na stałe. Przy peronie pierwszym znajdują się obecnie nieczynne perony pocztowe.

Wrocław Świebodzki

Nieczynna stacja położona jest przy pl. Orląt Lwowskich na Przedmieściu Świdnickim, 800 m od Rynku. Otwarty został w 1843 r., kiedy Kolej Wrocławsko-Świdnicko-Świebodzicka zbudowała linię do Świebodzic i rok później do Świdnicy. W następnych latach trasa dotarła do Wałbrzycha i Jeleniej Góry. To samo towarzystwo zbudowało w 1874 r. linię do Rudnej Gwizdanów, która trzy lata później dotarła do Szczecina przez Zieloną Górę (Linia Nadodrzańska). Pierwotnie Dworzec Świebodzki połączony był z Górnośląskim zbudowaną w 1847 r. tzw. Verbindungsbahn (kolej łącznikowa), biegnącą ul. Bogusławskiego i Kolejową. Funkcjonowała ona do 1871 r. Późnoklasycystyczny budynek dworcowy zaprojektował inż. Cochius. W związku z powstaniem linii do Szczecina przebudowano go w latach 1868‒74 wg projektów Walthera Kyllmanna, Adolfa Heydena oraz Karla Lüdeckego. Nad wejściem umieszczono alegoryczne rzeźby Pomeranii i Silesii z herbami, zaś na łukach wejścia północnego – alegorie Merkurego i Industrii z symbolami śląskiego górnictwa i pomorskiej żeglugi. Dworzec w formie podkowy obejmuje tory, z wysuniętym pośrodku peronem wyspowym.

W 1928 r. zelektryfikowano linię na odcinku do Jaworzyny Śląskiej, wcześniej sieć trakcyjna zawisła nad dalszą trasą Śląskiej Kolei Górskiej do Wałbrzycha, Jeleniej Góry i Zgorzelca wraz z odnogami. Wojska radzieckie wywiozły sieć trakcyjną i część słupów w 1945 r. Ponownej elektryfikacji linii do Jeleniej Góry dokonano w latach 1965-66. Czołowy dworzec funkcjonował w regionalnym ruchu pasażerskim do 1991 r. Później w budynku znajdował się teatr, klub nocny, kluby muzyczne i firmy usługowe, zaś na nieczynnych peronach urządzono plac targowy. W planach jest reaktywacja Dworca Świebodzkiego z przeznaczeniem na ruch aglomeracyjny z możliwością schowania torów pod ziemią.

Po drugiej stronie ul. Robotniczej znajduje się pozostałość Dworca Marchijskiego, otwartego wg projektu Juliusa Mangera w 1844 r. na linii w kierunku Legnicy, Drezna i Berlina. Dworzec miał postać dwóch wież w stylu neorenesansowej willi włoskiej, połączonych trójnawową hala, pod którą znajdowały się dwa perony. Ruch pasażerski zlikwidowano w 1909 r., przenosząc go na Dworzec Główny, zaś Marchijski nazwano Dworcem Towarowym Zachód, przeznaczonym do przeładunków lokalnych. Ok. 1925 r. rozebrano większość budynku dworca, zostawiając tylko jedną wieżę, obecnie opuszczoną. Po torowiskach pozostały resztki bocznic, zaś główną trasą dawnej Kolei Dolnośląsko-Marchijskiej poprowadzono w latach 2019-21 linię tramwajową w kierunku Nowego Dworu. W pobliżu, przy ul. Braniborskiej znajdował się także Dworzec Miejski Kolei Prawego Brzegu Odry, zbudowany w 1872 r., funkcjonujący w ruchu pasażerskim do 1884 r. Budynek rozebrano w latach 1960-65.

 

Wrocław Mikołajów

Stacja powstała w 1913 r., pierwotnie nazwana została Nikolaitor od Bramy Mikołajskiej, która znajdowała się w miejscu obecnego pl. Jana Pawła II. Przez stację przebiega zbudowana w 1856 r. przez Kolej Górnośląską linia Wrocław – Poznań. Pierwotnie miała nieco inny przebieg w kierunku Wrocławia Głównego, biegła łącznicą w kierunku Dworca Marchijskiego (ul. Robotnicza), a dalej zbudowaną w 1847 r. tzw. Verbindungsbahn (kolej łącznikowa) nad stacją Dworca Świebodzkiego i wzdłuż ul. Kolejowej. Obecny przebieg linii powstał w 1871 r., kiedy odsunięto ją na zachód. Ok. 1898 r. zbudowano drugi tor, linię zelektryfikowano w latach 1969-70.

Odgałęzia się od niej zbudowana w 1868 r. przez Kolej Prawego Brzegu Odry linia Wrocław – Oleśnica – Kluczbork – Fosowskie. Pierwotnie pod stacją Wrocław Mikołajów biegła zbudowana w 1870 r. łącznica od obecnego posterunku odgałęźnego Wrocław Popowice WP1 przy wiadukcie nad ul. Legnicką do Dworca Miejskiego Kolei Prawego Brzegu Odry. Działał on do 1884 r. przy ul. Braniborskiej, później jego funkcje przejął Dworzec Marchijski. Łącznica posiadała także połączenie z linią poznańską. W związku z budową obwodnicy towarowej zlikwidowano ją w 1896 r., powstała wtedy obecna łącznica w kierunku Wrocławia Nadodrza (do podg Wrocław Popowice WP3). Łącznicę w kierunku Dworca Marchijskiego odcięto w 1909 r., kiedy zamieniono go na dworzec towarowy. Pozostały odcinek funkcjonował jako bocznica do ok. 1938 r., a fragment od ul. Robotniczej do Śrubowej do ok. 1990 r. Linia do Oleśnicy przed 1886 r. uzyskała drugi tor, odcinek do Kluczborka został w 1972 r. zelektryfikowany.

Na stacji zaczyna się także zbudowana w latach 1891-96 przez Pruskie Koleje Państwowe towarowa obwodnica Wrocławia, prowadząca do Wrocławia Brochowa. Technicznie Wrocław Mikołajów jest przystankiem osobowym i posterunkiem odgałęźnym, bowiem ruch sterowany jest z pobliskiej stacji Wrocław Popowice jako WP2. Znajdująca się na południowej głowicy nastawnia z 1914 r. została rozebrana w 2005 r. Stację wyremontowano podczas modernizacji linii Wrocław – Poznań w latach 2012-15, obecnie posiada dwa perony i cztery tory. Modernistyczny budynek dworca z elementami neobarokowymi pochodzi z lat 1913-14, został rozbudowany w 1925 r. i wyremontowany w 2010-11 r.

Najważniejsze zabytki Starego Miasta

Rynek z gotyckim ratuszem z końca XIII – XVI w. z charakterystycznym szczytem i renesansową wieżą. Do budynku przylega neogotycki Nowy Ratusz z lat 1860-63. Rynek otaczają częściowo zrekonstruowane po 1945 r. barokowe kamienice z XVII-XVIII w., wśród których znajdują się domy handlowe z pocz. XX w. na czele z secesyjnym domem braci Barasch z lat 1903-04 (obecnie DH Feniks) oraz modernistyczny bank z lat 1930-32.

Gotycka katedra św. Marii Magdaleny z lat 1355-1488, obecnie użytkowana przez kościół polskokatolicki. W murach świątyni znajduje się romański portal z opactwa na Ołbinie z XII-XIII w.

Gotycka bazylika św. Elżbiety z XIV-XV w. z domami altarystów kościelnych (Kamieniczki Jaś i Małgosia).

Barokowy gmach Uniwersytetu Wrocławskiego, zbudowany przez jezuitów w latach 1726-39. Wewnątrz znajdują się sale Aula Leopoldina i Oratorium Marianum, a przed budynkiem – fontanna Szermierz z 1904 r. Do Uniwersytetu przylega barokowy kościół Imienia Jezus z lat 1689-98.

Barokowy pałac królewski z XVIII w., obecnie Muzeum Miejskie.

Klasycystyczna Synagoga pod Białym Bocianem z 1829 r.

Neoromańska Hala Targowa z lat 1906-08.

Barokowy klasztor norbertanów z lat 1682-95, obecnie Wydział Filologiczny Uniwersytetu. Gotycki kościół śś. Wincentego i Jakuba z XIV-XV w. z barokową kaplicą Hochbergów z lat 1723-28, obecnie służący jako katedra greckokatolicka św. Wincentego.

Domek Romański z pocz. XIII w.

Barokowy kościół św. Klary z lat 1693-99 z klasztorem klarysek (obecnie Liceum Urszulanek).

Gotycki kościół św. Macieja z XIII-XV w. z figurą św. Jana Nepomucena z 1723 r. Secesyjny dom handlowy Victoria z lat 1898-1900 (obecnie siedziba Wrocławskich Zakładów Zielarskich Herbapol).

Gotycki kościół św. Barbary z XV w., obecnie cerkiew prawosławna Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy.

Neobarokowa Fontanna Alegorii Walki i Zwycięstwa z 1905 r. na pl. Jana Pawła II.

Dawna Rejencja, czyli Zarząd Prowincji Śląskiej z lat 1883-86, obecnie siedziba Muzeum Narodowego.

Gotycki kościół św. Wojciecha z XIII-XV w. z klasztorem dominikanów.

Rotunda Panoramy Racławickiej z lat 1966-85.

 

Ostrów Tumski

Gotycka katedra św. Jana Chrzciciela z XIII-XV w., do której w XVII-XVIII w. dobudowano barokowe kaplice. Naprzeciwko znajduje się skwer z barokową rzeźbą Herkulesa i pałac biskupi z 1791 r., obecnie Papieski Wydział Teologiczny. Przed katedrą stoi figura MB z Dzieciątkiem z 1854 r.

Metropolitalne Wyższe Seminarium Duchowne z 1895 r., na skwerze przed nim ustawiono w 2000 r. Kolumnę Chrystusa Króla Wszechświata.

Dawna prepozytówka z 1794 r., obecnie pałac arcybiskupi.

Podwójny gotycki kościół Św. Krzyża i św. Bartłomieja z lat 1288-1350, z okazałą figurą św. Jana Nepomucena z 1732 r.

Dawny sierociniec szlachecki Orphanotropheum z lat 1702-15.

Gotycki kościółek śś. Piotra i Pawła, wzniesiony przed 1454 r.

Most Tumski zbudowany w latach 1888-89, flankowany figurami św. Jadwigi i Jana Chrzciciela z 1893 r.

 

Wyspa Piasek

Gotycki kościół NMP z lat 1334-1425, naprzeciwko którego stoi odsłonięty w 2005 r. pomnik kardynała Bolesława Kominka.

Dawny kościół św. Anny z lat 1375-85, obecnie klasztor salezjanek.

Barokowy kościół św. Anny z lat 1687-90, obecnie funkcjonujący jako Cerkiew prawosławna śś. Cyryla i Metodego.

Barokowy klasztor augustianów z lat 1709-15, obecnie we władaniu Uniwersytetu Wrocławskiego.

 

Poza starówką znajduje się ekspresjonistyczna Hala Stulecia, wzniesiona w latach 1911–13 wg projektu Maxa Berga, w 2006 r. uznana za obiekt światowego dziedzictwa UNESCO. Obok znajduje się Pawilon Czterech Kopuł, Pergola i Iglica.

GÓRY SOWIE: