Złoty Stok

Miasto liczące 2730 mieszkańców, położone na pograniczu Przedgórza Paczkowskiego i Gór Złotych. Przez Złoty Stok prowadzi droga nr 46 Kłodzko – Nysa – Opole, z którą krzyżuje się droga nr 390 Kamieniec Ząbkowicki – Lądek-Zdrój. Do 1989 r. prowadziła tu także linia kolejowa z Kamieńca Ząbkowickiego.

Złoty Stok był osadą górniczą, ślady wydobywania w okolicy złota pochodzą już z X w., było ono wzmiankowane w 1241 r. W 1273 r. kopalnie nadano cystersom z Kamieńca Ząbkowickiego, w 1334 r. Złoty Stok wymieniano już jako miasto, które 10 lat później otrzymało status wolnego miasta górniczego. Miejscowość należała do księstwa ziębickiego i świdnickiego, razem z którym w 1392 r. została włączona do Korony Czeskiej. Po zniszczeniach wojen husyckich w 1. poł. XV w., w 1491 r. Złoty Stok ponownie uzyskał miano wolnego miasta górniczego. Miejscowość ponownie weszła w skład księstwa ziębicko-oleśnickiego. Szczyt rozwoju górnictwa i hutnictwa złota przypada na pocz. XVI w. W kopalnie inwestowały czołowe domy handlowe Europy, na czele z Fuggerami, w latach 1507-1621 działała tu mennica książęca. Rocznie produkowano ok. 60 kg złota, co dawało 8% produkcji w całej Europie. W 2. poł. XVI w. Hans Schärffenberg opracował tu sposób pozyskiwania z kopalnianych hałd arsenu i produkcji arszeniku. Kopalnie zniszczono podczas wojny trzydziestoletniej, a w końcu XVII w. złoża złota zaczęły się kończyć. Po zajęciu Śląska przez Prusy w Złotym Stoku utworzono Urząd Górniczy, a w latach 1769-79 Wyższy Urząd Górniczy dla całego Śląska. Po wyczerpaniu złóż zlikwidowano w 1859 r. hutę złota, natomiast nadal działała kopalnia i huta arsenu, zakupiona w 1883 r. przez rodzinę Güttlerów, którzy posiadali wcześniej fabrykę prochu w sąsiednim Mąkolnie. W 1900 r. doprowadzili oni do miasta prywatną linię kolejową z Kamieńca Ząbkowickiego. W 1920 r. w Złotym Stoku ulokowano Śląską Szkołę Leśną. 8 maja 1945 r. miasto zajęły bez walki wojska radzieckie. Obecną nazwę wprowadzono w 1946 r. W 1962 r. zamknięto kopalnię arsenu, a od 1977 r. działały tu Zakłady Tworzyw i Farb, obecnie Złoty Stok Grupa. Turystyka znacznie się rozwinęła po udostępnieniu w 1996 r. do zwiedzania kopalni złota.

Stacja Złoty Stok powstała wraz ze zbudowaniem linii kolejowej z Kamieńca Ząbkowickiego w 1900 r. Była to prywatna kolej lokalna (Kleinbahn), której właścicielem był Hermann Güttler (posiadał on także miejscową kopalnię i hutę arsenu).

Było to rzadkim rozwiązaniem, bowiem większość kolei lokalnych należała do spółek z udziałem samorządów. Linia prowadziła ruch osobowy i towarowy do miejscowych zakładów i wapienników. Pierwotnie miała być przedłużona do Mąkolna, powstał także projekt połączenia jej z Javornikiem po czeskiej stronie. W latach 1938-45 na linii kursowały wagony motorowe. Ruch osobowy zawieszono w 1989 r., powódź w 1997 r. zniszczyła most nad Nysą Kłodzką w Byczeniu, w wyniku czego tory zostały rok później rozebrane.

Stacja Złoty Stok posiadała cztery tory główne i kilka bocznych, prowadzących do ładowni. Odchodziły od niej bocznice do huty arsenu, punktu załadunku materiałów wybuchowych i fabryki lontu. Zachował się ceglany budynek dworca z 1900 r.

 

Kościół Św. Trójcy zbudowali w 1583 r. ewangelicy. Pełnił on funkcję kaplicy cmentarnej, z wyjątkiem lat 1687-98, kiedy był ewangelickim kościołem parafialnym. Obiekt wielokrotnie przebudowywano, aż do 1927 r. Kościół posiada renesansowy portal, na murach znajdują się płyty nagrobne ostatniego opata i przeora cystersów z Kamieńca Ząbkowickiego. Przed kościołem stoi krzyż z 1889 r.

Świątynia przylega do dawnego cmentarza, zamkniętego w 1966 r. Zachowały się tu stare nagrobki, pochowano tu znanego architekta Ludwiga Schneidera. W rogu cmentarza znajduje się mauzoleum rodziny przemysłowców Güttlerów z 1874 r., odremontowane w 2017 r.

Na środku Rynku stoi skromny klasycystyczny ratusz z 1801 r., w którym mieści się siedziba Urzędu Miasta i Gminy. Pod ratuszem znajduje się pomnik poległych w I wojnie światowej w formie leżącego lwa, odsłonięty w 1922 r. na pl. Mickiewicza i przeniesiony w obecne miejsce w 1978 r. Rynek otaczają kamienice z XVIII-XIX w. W południowej pierzei znajduje się kamienica znanego rodu bankierów – Fuggerów, którzy posiadali tutejsze kopalnie złota. Budynek powstał ok. 1520 r., odbudowano go po wielkim pożarze miasta w czasie wojny trzydziestoletniej w 1638 r., kiedy to uzyskał barokową fasadę. W sąsiedniej kamienicy od 1749 r. znajdowała się szkoła ewangelicka. Na rogu ul. Wojska Polskiego stoi neoklasycystyczny Hotel Schwarzer Adler (Czarny Orzeł) z 1870 r., w którym znajdowała się później restauracja Złoty Jar. Na rogu Rynku i ul. 3 Maja stoi budynek zarządu tutejszych kopalni i zakładów Haus Güttler z 1895 r., później mieszczący dyrekcję Zakładów Tworzyw i Farb.

Na sąsiednim pl. Kościelnym znajduje się mennica zbudowana w 1520 r. przez księcia ziębicko-oleśnickiego Karola I Podiebradowicza. Była to największa mennica książęca na Śląsku, funkcjonowała do 1621 r.  Później ulokowano tu Urząd Górniczy, w latach 1769-79 Wyższy Urząd Górniczy dla całego Śląska, a do 1903 r. Sąd Miejski.

Dalej znajduje się późnogotycki kościół pod wezwaniem patrona górników św. Krzysztofa z lat 1513-17, postawiony na miejscu wcześniejszego z XIV w. Renesansową wieżę dobudowano w 1543 r. Odbudowana po pożarze w 1638 r. świątynia służyła ewangelikom. Po 1945 r. ulokowano tu salę gimnastyczną. W 2020 r. rozpoczął się remont, po którym budynek ma pełnić funkcję sali wystawienniczej, a na wieży ma powstać punkt widokowy. Portal kościoła ozdobiony jest herbami Złotego Stoku i księstwa ziębicko-oleśnickiego, w kruchcie zachowały się płyty nagrobne z XVI w.

Na ul. Wojska Polskiego, pod nr 2 stoi zbudowana w 1895 r. siedziba właściciela kopalni Reicher Trost i huty arszeniku Hermana Güttlera z portalem posiadającym elementy górnicze. Naprzeciwko pod nr 3 znajduje się kamienica z 1840 r. z portalem z dwoma lwami. W XVIII-wiecznej kamienicy pod nr 18a, przebudowanej pod koniec XIX w. mieściła się poczta. W sąsiednim budynku nr 20 z tego samego okresu znajdował się Hotel zur Post (Pod Pocztą), obecnie funkcjonujący pod nazwą Gold Stok.

Pierwotny kościół katolicki Niepokalanego Poczęcia NMP powstał w 1709 r., w zaadoptowanym do tego celu budynku urzędu cesarskiego. Obecną neogotycką świątynię zbudowano w latach 1875-75 z kamienia. Neogotyckie wyposażenie wnętrza pochodzi z lat budowy. Przed kościołem stoi figura św. Jana Nepomucena z 1783 lub 1786 r. oraz XIX-wieczny krzyż. Naprzeciwko świątyni stoi budynek szpitala fundacji św. Józefa z 1909 r., obecnie Dom Seniora Salutaris.

Nad miastem, w Kłodzkim Wąwozie znajdują się sztolnie Emanuel i Goldesel (Złoty Osioł) dawnej kopalni Reicher Trost (Bogate Pocieszenie), na terenie tym utworzono użytek ekologiczny Hałda Storczykowa. Utworzony w 2003 r. użytek obejmuje hałdę dawnej kopalni, gdzie występuje jedno z największych w Polsce skupisk storczyka męskiego. Rosną tu także inne rośliny chronione: lilia złotogłów, kruszyna pospolita, dziewięćsił bezłodygowy, goryczka gorzkawa, goryczka orzęsiona, centuria pospolita, goździk kropkowany i kruszczyk szerokolistny. Sama kopalnia złota (później arszeniku) funkcjonowała od 1. poł. XVI w. do 1961 r., pozostały po niej nikłe ślady.

W udostępnionej do zwiedzania Kopalni Złoty Stok wydobywano złoto i później arsen.

Od 1883 r. należała, razem z hutą arsenu, do rodziny Güttlerów. Za ich czasów powstały obecne zabudowania – kruszarnia kamienia z lat 1918-20 (obecnie restauracja Stara Kruszarnia), cechownia z 1920 r. oraz kuźnia i sprężarkownia z 1921 r. (obecnie Karczma Stara Kuźnia). Kopalnię połączono w 1920 r. elektryczną kolejką wąskotorową z hutą arszeniku. W 1962 r. zakończono wydobycie w kopalni, a korytarze zalała woda. W 1996 r. część podziemnych korytarzy udostępniono do zwiedzania – Sztolnię Gertrudy i położoną wyżej w dolinie Złotego Potoku (Trującej) – Sztolnię Czarną Górną z jedynym w Polsce podziemnym wodospadem o 8 m wys. Obie sztolnie łączy podziemna kolejka akumulatorowa. Powyżej Sztolni Czarnej Górnej znajduje się zabezpieczona kratą Sztolnia Książęca, wydrążona już przed 1502 r. W 2017 r. udostępniono do zwiedzania znajdującą się poniżej głównej kopalni Sztolnię Ochrową o ścianach barwionych pomarańczowo-żółtą ochrą ze źródłem wody arsenowo-żelazowej. Naprzeciwko stoi pomnik poległych w I wojnie światowej, przeniesiony z Lasek.

Drugą atrakcją wchodzącą w skład kopalni jest Średniowieczna Osada Górnicza otwarta w 2011 r. Znajdują się tu repliki dawnych urządzeń budowlanych i górniczych, wykonanych wg starych rycin. Można tu zobaczyć wielki kierat konny, windę górniczą, uruchamianą za pomocą koła o średnicy 7 m, młyn stępowy pomagający przy płukaniu złota, wiatrak, czołg Leonarda da Vinci, a także dom kata z narzędziami tortur.

W wyrobisku dawnego kamieniołomu w dolinie Złotego Potoku utworzono w 2006 r. Leśny Park Przygody Skalisko z parkiem linowym, którego główną atrakcją jest zawieszona wysoko nad doliną tyrolka. Nad parkiem góruje Krzyżowa (485 m) z barokową kaplicą św. Anny z 1731 r., fundacji S. Kachlera, przebudowaną w 1836 r. Mieszkał przy niej pustelnik, całość otoczono drogą krzyżową. Opuszczona po 1945 r. kaplica jest od 2018 r. remontowana. Wyżej w dolinie Złotego Potoku stoi dawna gospoda Schlackental – Waldschänke z 1884 r., przebudowana w 1926 r., obecnie pensjonat Złoty Jar.

Przy szosie w kierunku Paczkowa znajduje się zespół odrestaurowanych w 2010 r. Wapienników Marianny Orańskiej, dostarczających niegdyś wapno do budowy pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim. Obok można zobaczyć zalane wodą wyrobisko kopalni wapienia Bajcerówka.

GÓRY SOWIE: